STRATEGIJA

FOUNDATION OPEN SOCIETY INSTITUTE - PREDSTAVNIŠTVO CRNA GORA

ZA 2006. godinu

SITUACIJA U ZEMLJI

Period između jula 2004. i jula 2005. godine obilježen je sljedećim političkim, društvenim i ekonomskim događanjima u Crnoj Gori:

• Uprkos stabilnoj parlamentarnoj većini i stabilnoj Vladi, vladajuća koalicija i opozicija u Crnoj Gori nisu uspjele da postignu konsenzus o pravno-političkom okviru za razvoj zemlje. Nakon gotovo godinu dana bojkotovanja rada Parlamenta zbog spora oko direktnih televizijskih prenosa zasjedanja Parlamenta, opozicione partije su konačno odlučile da se vrate u Parlament. Glavni razlog za povratak je bio pokušaj da se usvoji nacrt Zakona o izborima poslanika za Parlament Državne zajednice, čime bi bilo omogućeno organizovanje direktnih izbora za Parlament Državne zajednice kako je predviđeno Ustavnom poveljom Državne zajednice Srbija i Crna Gora. Međutim, Ustavna povelja je izmijenjena i direktni izbori su odloženi za jesen 2006. godine.

• Istekom trogodišnjeg moratorijuma na referendum o državnom statusu, kako je predviđeno Ustavnom poveljom, pitanje državnosti je ponovo u središtu pažnje i održavanje referenduma u aprilu 2006. godine je postalo jedno od centralnih pitanja u crnogorskom društvu. Takva situacija rezultirala je osnivanjem dva pokreta: jednog za nezavisnu Crnu Goru i drugog za ostanak Crne Gore u Državnoj zajednici Srbija i Crna Gora. Oba pokreta tvrde da su proevropski orijentisana, što je, zaista, i očito iz njihovih imena: Pokret za evropsku Crnu Goru i Pokret za evropsku Državnu zajednicu. Međutim, oni ne dijele iste vrijednosti - kako su ispitivanja javnog mnijenja pokazala, preko 70% podržavalaca Državne zajednice protivi se saradnji sa Haškim tribunalom, a isti procenat onih koji zagovaraju nezavisnost smatra da je ta saradnja pozitivna i neophodna.

• Reformski procesi su bili intenzivni u ovom periodu. Mada je u nekim sektorima, npr. u obrazovanju, implementacija uspješno otpočela, u većini drugih sektora su preovladavali projekti izrade nove zakonske regulative. Prema odluci Vlade, svi novi zakonski propisi su prošli test usaglašenosti sa standardima EU i praćeni su procjenom finansijskog uticaja njihove implementacije. Takođe, i Savjet Evrope i OEBS su pozitivno ocijenili sve nove zakone. Međutim, važno je napomenuti da, u vezi obaveza koje proističu iz članstva Državne zajednice u Savjetu Evrope, izvjesne važne oblasti ljudskih prava, kao što su slobodan pristup informacijama i manjinska prava, i dalje ostaju neregulisani u Crnoj Gori zaključno sa julom 2005. godine.

• Na osnovu odluke Savjeta ministara EU, u oktobru 2004. godine uveden je pristup "dvostrukog kolosjeka"[1] kao osnova za detaljne analize usaglašenosti Srbije i Crne Gore sa političkim i ekonomskim kriterijumima, stanja njenih sektorskih reformi i kapaciteta uprave da pregovara i u potpunosti implementira Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju. Kao rezultat toga, Evropska komisija je dala pozitivni Izvještaj o izvodljivosti i preporučila otpočinjanje pregovora za Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju u jesen 2005. godine.

• Mada je zabilježeno malo povećanje makroekonomskih indikatora, a državni budžet je realizovan blagovremeno i stabilno, standard građana je ostao nizak. Prema Strategiji o smanjenju siromaštva i razvoju, 12,2 % ukupnog stanovništva živi ispod linije siromaštva, a preko 20% tek malo iznad nje. Sa privredom opterećenom visokim procentom nekvalifikovane ili neadekvatno obučene radne snage, Crna Gora je još daleko od postizanja stabilnog ekonomskog rasta. Jedan od ohrabrujućih indikatora je i značajan porast državnih prihoda u sektoru turizma i završetak nekih kapitalnih infrastrukturnih projekata koji će stvoriti bolje uslove za razvoj turizma i trgovine. Međutim, refoma ekonomskog sektora zahtijeva uvođenje sveobuhvatnih mjera od strane Vlade da bi se postigao društveno održiv razvoj i da bi se smanjilo siromaštvo na srednji i dugi rok.

STRATEŠKI CILJEVI FONDACIJE ZA 2006. GODINU

MODIFIKACIJE U 2006. GODINI

Zbog promjene spoljašnjih faktora, kao što su očekivana politička dešavanja u zemlji, kao i promjena politike OSI-a, dvije sfere djelovanja će biti unekoliko izmijenjene u 2006. godini.

U skladu sa dogovorom Odbora Fondacije i G-dina Sorosa da se aktivno odgovori na specifični politički i društveni momenat u Crnoj Gori u pogledu njenog državnog statusa, opseg Evropskog programa će biti proširen jednokratnim aktivnostima, kao što je organizovanje konferencije pravnih eksperata o standardima za referendum, kao i sprovođenje monitoringa referendumskog procesa od strane civilnog sektora. Sprovođenjem ovih aktivnosti, nadamo se da ćemo moći da doprinesemo stvaranju konstruktivne atmosfere u kojoj će se suziti prostor za političke manipulacije i stručna i opšta javnost će biti u boljoj poziciji da stavove po tom pitanju donosi na temelju dobre informisanosti.

Modifikacije Romskog programa su u skladu sa opštom inicijativom OSI-ja da na Romski obrazovni fond usmjeri sve aktivnosti i sredstva koja se odnose na obrazovanje. Budući da je veći dio budžeta Fondacije 2005. godine potrošen na Romsku obrazovnu inicijativu (60.000$ od ukupno 70.000$), Romski program će poslovati sa budžetom od 10.000$ sljedeće godine. Međutim, pošto su naši partneri iz Romske obrazovne inicijative (REI) poslali predlog Romskom obrazovnom fondu (REF) da bi nastavili sa programom u 2006. godini, Fondacija će zadržati svoje mjesto u Nadzornom odboru projekta. To, u stvari, znači da će Fondacija, iako više ne doprinosi sredstva u Romsku obrazovnu inicijativu, nastaviti da aktivno učestvuje u procesu odlučivanja. Osim toga, imajući na umu značajnu ulogu Fondacije u osmišljavanju ukupne politike reforme obrazovanja, Fondacija će nastaviti da utiče na politiku u oblasti formalnog obrazovanja Roma, tj. u jačanju standarda u oblasti inkluzivnog obrazovanja i jačanja institucija. Takođe ćemo biti aktivni i u projektima monitoringa, kao što je EUMAP "Jednak pristup obrazovanju za Rome", kao i u monitoringu primjene Akcionog plana za romsku dekadu.

PROGRAM REFORME OBRAZOVANJA

Izvršene aktivnosti tokom 2004/5 godine i strategija za 2006 - 2007.

Situacija u zemlji

Program reforme obrazovanja FOSI-Predstavništva CG funkcioniše u prilično teškom i složenom ekonomskom i društvenom kontekstu. Sa 12.2% ukupnog stanovništva koje je ispod granice siromaštva (koja je definisana kao prihod po osobi manji od 116.2 EUR mjesečno), preko 20% onih koji žive od prihoda koji su tek nešto iznad granice siromaštva, i sa privredom opterećenom visokim postotkom niskokvalifikovane ili neodgovarajuće kvalifikovane radne snage, Crna Gora je još uvijek daleko od postizanja stabilnog ekonomskog rasta. Uz reformu javne uprave i privrede, obrazovanje je istaknuto od strane Vlade Republike Crne Gore kao treća prioritetna oblast za dalji ekonomski i društveni razvoj.

Politička složenost potiče prvenstveno od činjenice da je pažnja političkih elita - i vladajuće koalicije koja zagovara nezavisnost i opozicionih partija koje joj se protive - usmjerena u velikoj mjeri na pitanje crnogorske državnosti i njegovo moguće razrješenje održavanjem referenduma u prvoj polovini 2006. godine. Bolni i spori, kakvi već jesu po svojoj prirodi, mnogi reformski procesi, tj. u obrazovanju ili u javnoj upravi, gotovo su u potpunosti zasjenjeni trenutnim političkim previranjima. U tako ekstremno ispolitizovanom kontekstu odgovori na pitanja reforme obrazovanja - čak i vrlo konkretna kao što su, na primjer, očekivanja opšte javnosti u vezi porasta stope zaposlenosti uslijed obrazovanja koje odgovara potrebama tržišta rada - najčešće budu politička reakcija, a ne racionalan stav u vezi sa nekim pitanjem iz domena obrazovanja.

Upravo u takvom, prilično nepovoljnom okruženju reformisana škola ulazi u svoju drugu godinu primjene. 2004. godine uveden je novi nastavni plan i program u prvi razred 20 osnovnih škola (od ukupno 165), a nastavne 2005/06. još 27 osnovnih škola će upisati šestogodišnjake u reformisani prvi razred. Od ove godine se uvodi građansko vaspitanje kao obavezan predmet u reformisani VI razred u prvoj grupi od 20 osnovnih škola. Planira se da sve gimnazije otpočnu sa primjenom novih nastavnih planova i programa 2006/07. godine. Osnovni nosilac procesa reforme i garant kvaliteta obrazovanja je nedavno osnovani Zavod za školstvo. Sa svojom širokom agendom reformi i potrebom da u isto vrijeme razvija i svoje ljudske i institucionalne kapacitete, Zavodu za školstvo je potrebna velika tehnička i finansijska podrška.

Važno je pomenuti da je prvi kredit Svjetske banke za reformu obrazovanja u iznosu od 5,5 miliona USD postao operativan od jula ove godine. Pokriva oblast obuke nastavnika, udžbenike, ocjenjivanje, informacione i komunikacione tehnologije i finansiranje obrazovanja. Osim OSI-a, UNICEF-a i Evropske agencije za rekonstrukciju (stručno obrazovanje), još par drugih bilateralnih donatora je obezbijedilo podršku za obrazovanje u Crnoj Gori, tj. Kanada (jačanje institucija za menadžment promjene), Finska (inkluzivno obrazovanje), Mađarska (infrastruktura).

Strateški cilj Programa reforme obrazovanja Fondacije za naredne dvije godine je da pomogne da se obezbijedi održiv i odgovoran nastavak procesa reforme obrazovanja, koji je započela i do sada u potpunosti podržala sama Fondacija. Nastavićemo da pružamo podršku izgradnji održivih i kompetentnih centralnih institucija, pogotovo njihove funkcije monitoringa, ocjenjivanja i evaluacije, kao i da obezbijedimo pomoć školama i nastavnicima po principu "kvaliteta i brze reakcije".

Izvršene aktivnosti od jula 2004. do septembra 2005. godine

Program reforme obrazovanja se tokom 2004-2005. godine usredsrijedio na pružanje podrške vladinim institucijama i nevladinim organizacijama na implementaciji projekata u ovoj oblasti.

U partnerstvu sa Zavodom za školstvo, Fondacija je bila uključena i pružala je finansijsku i ekspertsku podršku seriji projekata koji se mogu razvrstati u nekoliko oblasti:

Izgradnja institucionalnih i organizacionih kapaciteta, kao i kadrova, i priprema za implementaciju reforme obrazovanja

• Uspostavljanje sistema opisnog ocjenjivanja za prvi ciklus devetogodišnje osnovne škole (I, II i III razred), izrada pravila i organizacija seminara za nastavnike razredne nastave i vaspitače.

• Kreiranje i uspostavljanje sistema eksterne provjere znanja učenika/ca putem projekta republičkog testiranja postignuća učenika/ca koji pohađaju III razred osnovne škole. Nakon uspješne realizacije pilot-nacionalnog ocjenjivanja 2004. godine, glavno testiranje sprovedeno je u maju 2005. godine, a studija sa analizaam i rezultatima biće objavljena do kraja ove godine.

• Organizacija trodnevnog seminara o evaluaciji obrazovnih programa za Zavod za školstvo i Centar za stručno obrazovanje

• Obezbjeđivanje kvaliteta - pilot program za uspostavljanje jedinstvenog i standardizovanog sistema obezbjeđivanja kvaliteta.

• Priprema Priručnika za nastavnike/ce za međudisciplinarna polja - građansko i ekološko obrazovanje EUR.

• Kao nastavak projekta seminara o evaluaciji, podržano je evaluaciono istraživanje realizacije ciljeva novih nastavnih planova i programa u prvom razredu osnovne škole, a publikacija sa rezultatima i nalazima će izaći do oktobra 2005. godine.

Informisanje stručne i opšte javnosti

• Priprema, korektura i objavljivanje nastavnih planova i programa za osnovnu i srednju školu i izrada web strane Zavoda za školstvo (http://www.zavodzaskolstvo.gov.me).

• Izrada, priprema i objaljivaje Strateškog plana Zavoda za školstvo (publikacije), na crnogorskom i engleskom jeziku

• Priprema i objavljivanje Infortmatora o devetogodišnjoj osnovnoj školi (publikacije), na crnogorskom i engleskom jeziku

• Knjiga prava i odgovornosti učenika/ca koji pohađaju devetogodišnju školu (www.zavodzaskolstvo.org).

• Podrška izradi web sajta Zavoda za školstvo (www.zavodzaskolstvo.org).

Obuka nastavnika za primjenu novih nastavnih programa i metoda

• U saradnji sa Britanskim savjetom, obuka nastavnika/ca engleskog jezika za rad sa djecom uzrasta od 6 do 9 godina.

• U saradnji sa Britanskim savjetom, obuka trenera/ki za nastavu engleskog jezika u srednjoj školi.

• Obuka nastavnika/ca za reformisanu školu - upoznavanje nastavnika/ca sa novim nastavnim planovima i programima.

• Obuka za nastavnike/ce građanskog vaspitanja da koriste debatu kao nastavni metod i seminar za nastavnike/ce građanskog vaspitanja o osnovnim konceptima političke filozofije i politčkog sistema u Crnoj Gori.

U bliskoj saradnji sa Ministarstvom prosvjete i nauke, Fondacija je podržala sljedeće aktivnosti:

• Podrška u snošenju lokalnih troškova projekta OECD PISA.

• Mobilizacija donatora obezbjeđivanjem analize eksperata i podrške procesu pripreme projektne dokumentacije za zajam Svjetske banke za obrazovanje i izrada strategije i osnivanje Ispitnog centra Crne Gore.

Radeći sa Zavodom za udžbenike i nastavna sredstva, Podgorica, Fondacija je implementirala nekoliko zajedničkih projekata:

• Podrška pripremi i objavljivanju udžbenika za Matematiku i Prirodu i društvo za I razred devetogodišnje škole, kao i udžbenika Muzičke i Likovne umjetnosti i priručnika za nastavnike.

• Obezbjeđivanje slikovnica za djecu koja pohađaju predškolsko obrazovanje na albanskom jeziku.

• Obuka za osoblje Zavoda za školstvo i nastavna sredstva u vezi osnovnih koncepata marketinga udžbenika.

U saradnji sa nevladinim organizacijama angažovanim i zainteresovanim za obrazovanje, Program reforme obrazovanja je preduzeo sljedeće:

• Obuka vaspitača/ica i nastavnika/ca razredne nastave za I razred nove devetogodišnje škole sprovedena je od strane Pedagoškog centra,  organizacije nastale iz programa Korak-po-korak, i

• Organizovani su seminari sa predstavnicima savjeta učenika/ca srednjih škola da bi se upoznali sa novim pravima i odgovornostima koja su data učenicima/ama novim obrazovnim zakonodavstvom. Ovaj projekat je organizovala NVO Kancelarija za zaštitu prava i standarda učenika/ca.

• I konačno, ali nikako ne i najmanje važno, Fondacija je podržala organizovanje redovnih kvartalnih istraživanja javnog mnjenja u oblastima koje su od interesa za Fondaciju, tj. obrazovanje, sudstvo i evropske integracije. Putem ovih istraživanja koja se sprovode od aprila 2004. godine bili smo u mogućnosti da pratimo trendove i tendencije javnog mnjenja po pitanju reforme obrazovanja, u široj političkoj slici crnogorskog društva kao cjeline. Istraživanja je organizovala NVO Centar za demokratiju, jedna od vodećih i najpouzdanijih NVO u Crnoj Gori.

Kroz Program razvoja kapaciteta, zajednički projekat Fondacije, Vlade Republike Crne Gore i Programa za razvoj Ujedinjenih nacija (UNDP), procesi reforme obrazovanja su dobili podršku u sferi eksternih odnosa i odnosa sa javnošću, obezbjeđivanja kvaliteta i izrade strategija.

Evaluacija Programa reforme obrazovanja

Kako je predviđeno Planom evaluacije datim u Strategiji programa reforme obrazovanja za 2003-2005. godine, evaluaciju Programa reforme obrazovanja Fondacije sprovela je G-đa Johanna Crighton, ekspertkinja za oblast obrazovanja, u periodu od 16. - 21. jula 2005. Uslijed izmijenjenih okolnosti, tj. nastavka obrazovnih programa u nizu balkanskih zemalja, evaluacija je imala i dodatnu svrhu osim one koja je formulisana u Strategiji za 2003-2005. godine. Naime, umjesto da bude dio izlazne strategije obrazovnog programa, nalazi evaluacije su sada trebali da posluže kao osnova za izradu Strategije obrazovnog programa Fondacije za period 2006-2007. godine.

Jedan od zaključaka evaluacije je taj da se doprinos Fondacije reformi obrazovanja u Cnroj Gori spremno priznaje na svim nivoima sistema, a pogotovo od strane rukovodećih struktura Ministarstva prosvjete i Zavoda za školstvo. "Ovdje su od početka, i sa nama bili u najgorim trenucima; bez Fondacije, i danas bi bilo malo stvarnih reformi u Crnoj Gori," bila je jedna od izjava koje je zabilježila ekspertkinja za evaluaciju tokom svoje posjete Crnoj Gori.

U smislu izrade strategije, mišljenje ekspertkinje za evaluaciju je da sada kada je otpočela faza implementacije, Program reforme obrazovanja Fondacije treba da nastavi da se usredsređuje na izgradnju održivih, kompetentnih centralnih institucija, kao i na svoju tradicionalniju ulogu pružanja pomoći školama i nastavnicima po principu "brzog odgovora".

Konačni izvještaj evaluacije»»

Strateški ciljevi za 2006 - 2007.

Na osnovu preporuka evaluacije i trenutne situacije što se tiče reforme obrazovanja u Crnoj Gori, tj. uključenosti novih donatora, povećanih zahtjeva koji se postavljaju pred centralne institucije i škole koje otpočinju sa novim nastavnim planovima i programima, kao i složene ekonomske i političke situacije, strateški cilj Fondacije za naredni dvogodišnji period je da se pomogne u obezbjeđivanju kvaliteta i odgovornog nastavka procesa reforme obrazovanja koje smo do sada u potpunosti podržavali. Najvredniji doprinos Fondacije prepoznat je kao "snažan i human glas u oblikovanju posvećenosti države pravičnosti i ravnopravnosti u obezbjeđivanju obrazovanja za sve," i vjerujemo da naša uloga treba da leži u tome da osiguramo da principi i ideje postavljene u glavnim reformskim dokumentima postoje i da se poštuju tokom čitavog perioda implementacije reforme, kao što je to bio slučaj na samom njenom začetku.

Fondacija namjerava da to postigne jačanjem kadrovskih i institucionalnih kapaciteta centralnih institucija u oblastima kao što su, na primjer, evaluacija, monitoring i/ili obezbjeđivanje kvaliteta, daljim insistiranjem na principu otvorenosti i transparentnosti u cilju informisanja svih subjekata o reformskim aktivnostima, kao i oslanjanjem na svoju tradicionalniju ulogu da brzo reaguje kada školama i nastavnicima zatreba pomoć.

Fondacija će i dalje imati fleksibilan pristup koji će omogućiti pružanje podrške tamo gdje je najpotrebnija u kontekstu sve većeg prisustva ostalih donatora na polju obrazovanja. Kriterijumi održivosti i odgovornosti biće "vodeći principi za svaku odluku u vezi aktivnosti i finansiranja".  

Programski prioriteti 2006 - 2007.

Osnaživanje kadrovskih i institucionalnih kapaciteta Zavoda za školstvo i Ispitnog centra

• Pomoć Zavodu za školstvo u razvijanju novih vještina i stručnosti na polju obezbjeđivanja kvaliteta, evaluacije i obnove nastavnih planova i programa. Funkcije monitoringa i politike takođe treba razvijati da bi centralne institucije mogle reagovati i uticati na obrazovno okruženje koje se stalno mijenja.

• Podrška Zavodu za školstvo u boljoj obaviještenosti o korištenju i svrsi PISA projekta, izgradnji njihovih kapaciteta da sprovode sekundarne analize PISA rezultata i pružaju jasne i korisne informacije školama i roditeljima.

• Pomoć Ispitnom centru u izgradnji stručnih kapaciteta za sprovođenje ocjenjivanja postignuća učenika/ca. Na osnovu rezultata glavne studije nacionalnog projekta eksternog ocjenjivanja za učenike/ce III razreda osnovne škole, posebna pažnja će se posvetiti izgradnji trenutno nedostajućih kapaciteta za analizu rezultata i savjete u vezi javnih politika.

Transparentnost i informisanje javnosti

Fondacija će nastaviti da prati stavove svih zainteresovanih strana - učenika/ca, nastavnika/ca, roditelja i opšte javnosti - o promjenama u vezi nastavnih planova i programa, nastavnih metoda, udžbenika, itd, koje se uvode u obrazovni sistem. Fondacija može preduzeti projekat monitoringa promjene stavova škola (nastavnika/ca, direktora/ki, učenika/ca) u vezi uvođenja građanskog vaspitanja kao obaveznog predmeta u osnovne škole.

Program reforme obrazovanja će pomoći Zavodu za školstvo i Ispitnom centru u projektima koji se odnose na informisanje opšte i stručne javnosti o pitanjima obrazovne reforme, tj. razvijanju kulture ocjenjivanja kod nastavnika/ca i/ili informisanje i uključivanje savjeta roditelja u implementaciju građanskog vaspitanja kao novog predmeta, itd.

Pružanje podrške školama i stručno usavršavanje nastavnika

• Pružanje obuke po metodlogijama Korak po korak i RWCT.

• Podrška obuci nastavnika/ca građanskog vaspitanja, razvijanje sistema ocjenjivanja u građanskom vaspitanju, samo-evaluacija, itd.

• Poboljšanje sistema osnovnog obrazovanja nastavnika/ca organizovanjem serije seminara u vezi reformi na raznim odsjecima fakulteta, itd.

U periodu 2006 - 2007. program Reforma obrazovanja pokušaće da razvije uravnotežen i fleksibilan pristup procesu reforme obrazovanja koji će uključivati, sa jedne strane, komponentu donacija i podrške aktivnostima najpotrebnijim za implementaciju i, sa druge strane, praćenje kvaliteta implementacije i davanje preporuka za poboljšanja. Takva fleksibilnost pristupa će omogućiti Fondaciji da odgovori na potrebe procesa reforme obrazovanja u promjenljivom političkom, društvenom i ekonomskom okruženju. Fondacija bi tako mogla da reaguje na odgovarajući način u slučaju bilo pozitivnih (stabilna vlada koja podržava reformu, dinamičan proces reforme, uključivanje više donatora) i negativnih ’scenarija’ (nestabilna vlada, nedostatak donatorske podrške, prepreke procesu reforme obrazovanja).

EVROPSKI PROGRAM

Izvršene aktivnosti tokom 2004/5. godine i strategija za 2006. godinu

Situacija u zemlji

Prema ispitivanjima javnog mnjenja, evropske integracije uživaju široku podršku među građanima Crne Gore. Većina građana vjeruje da će članstvo u EU donijeti bolji životni standard, ali samo mali procenat ispitanika razumije da put u Evropu znači uvođenje standarda EU, nastavak reformi, kao i osnaživanje evropskih vrijednosti.

Jedna od pozitivnih promjena koja se desila tokom 2005. godine bilo je i potpisivanje Parlamentarne deklaracije o evropskim integracijama od strane vladajuće koalicije i opozicije. NVO Evropski pokret u Crnoj Gori bila je aktivno uključena u izradu teksta Deklaracije i doprinijela je konačnom sporazumu. Mada se potpisnici nisu složili oko modela, tj. državnog okvira za pridruživanje, Deklaracija predstavlja prvi i važan korak u postizanju unutrašnjeg konsenzusa o najvažnijim razvojnim ciljevima zemlje.

U aprilu 2005. godine Evropska komisija je završila analizu spremnosti Srbije i Crne Gore da pregovara o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju sa EU (Studija izvodljivosti). Prema planovima Evropske komisije, očekuje se da pregovori otpočnu u oktobru 2005. godine. Zbog prethodno definisanog pristupa "dvostrukog kolosjeka", veći dio Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju će se pregovarati odvojeno. Nakon što je Savjet ministara EU zvaničnio usvojio Studiju izvodljivosti, crnogorska Vlada je otpočela pripreme za proces stabilizacije i pridruživanja. Osnovan je pregovarački tim, koji predvodi Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije, i šest radnih grupa za pregovore u okviru određenih oblasti Sporazuma. 

Izvršene aktivnosti od jula 2004. do septembra 2005. godine

Bolje razumijevanje reformi i evropskih integracionih procesa od strane javnosti:

Kao jednu od međusektorskih aktivnosti, Fondacija je podržala istraživanje javnog mnjenja nevladine organizacije CEDEM (Centar za demokratiju i ljudska prava) da bi se pratili trendovi u oblastima koje su od interesa za Fondaciju - obrazovanje, pravosuđe, javna uprava/lokalna samouprava, kao i stav građana prema EU. Kako su istraživanja pokazala, građani su zainteresovani da znaju više o pitanjima EU. U isto vrijeme, oni očekuju da veći dio informacija o EU dobiju od Vlade i od medija.  

Upravo pomenuta činjenica je bila razlog da Fondacija organizuje obuku i radionice sa novinarima, da bi se povećalo njihovo znanje i vještine da daju blagovremene i  suštinske informacije o temama koje se odnose na Evropsku uniju i evropske integracije. Tokom tih aktivnosti, novinari su se suočili sa posebnim zadatkom da upoznaju građane sa efekatima evropskih integracija na svakodnevni život prosječnog građanina. Većina aktivnosti je organizovana u direktnom ili indirektnom kontaktu polaznika obuke i fokusnih grupa.

Osim toga, Fondacija je podržala jedan konkretan modul o EU u okviru Škole za novinare, višegodišnjeg projekta Instituta za medije Crne Gore koji je namijenjen uglavnom mladim novinarima/kama. Osim profesionalnih vještina i sposobnosti, učesnici/ce su bili u prilici i da usvoje opšta znanja o politici, pravu, ekonomiji, socijalnoj politici i zaštiti ljudskih prava, istorijatu EU, institucijama, funkcionisanju EU, kao i Strategiji komunikacije Crne Gore za pristupanje EU.

Podrška saradnji nevladinih organizacija sa Vladom i lokalnim upravama:

Da bi se podstakla saradnja između nevladinog i vladinog sektora u procesu evropskih integracija, Fondacija je podržala Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije i grupu istaknutih nevladinih organizacija koje se bave pitanjima EU da informišu javnost o procesu pristupanja Crne Gore EU putem biltena "EuroMont". Bilten je štampan na lokalnom jeziku kao dodatak dnevnim novinama "Vijesti", a u prevodu na engleski upućivan je poštom na određene adrese u zemlji i elektronskom poštom u inostranstvo. "EuroMont" se takođe redovno objavljuje na web sajtu www.integracije.cg.yu, a kreiraju ga i vladin i nevladin sektor. Web sajt pruža građanima sveobuhvatne informacije o EU, njenoj strukturi, radu, institucijama i zajedničkim politikama, o odnosima između Republike Crne Gore, tj. Srbije i Crne Gore sa  EU, kao i o aktivnostima koje proističu iz procesa integracija.

Obrazovanje zainteresovanih strana o pitanjima koja se odnose na evropske integracije:

Višegodišnji projekat Fondacije - Škola evropskih integracija, uspješno su sprovodile pouzdane partnerske nevladine organizacije tokom 2004. i 2005. godine. Ovaj projekat predstavlja nastavak sveobuhvatnog alternativnog obrazovnog programa koji osposobljava polaznike da razumiju procese evropskih integracija. Škola nudi osnovne informacije o istorijatu, pravu, političkom sistemu i institucijama Evropske unije, kao i o evropskoj integracionoj ekonomiji i sistemu zaštite ljudskih prava u EU. Škola je stvorena sa namjerom da podstakne kandidate/kinje da sami preduzimaju aktivnosti koje su usmjerene na promovisanje i usvajanje evropskih standarda u modernom društvu u Crnoj Gori. Treća generacija polaznika/ica je obučavana od marta do avgusta 2005. godine; predavači/ice su bili eksperti iz raznih akademskih i drugih domaćih i stranih institucija i organizacija, kao i diplomatski predstavnici zemalja EU.

Do septembra 2005. godine više od stotinu mladih ljudi je uspješno završilo Školu. Da bi održala jedinstvo grupe i omogućila njihovo dalje angažovanje u nevladionom sektoru, Fondacija je podržala nastavak aktivnosti - sastanke i radionice sa polaznicima/ama Škole i partnerskim NVO koje sporovode Školu (Centar za građansko obrazovanje, Centar za razvoj nevladinih organizacija i Evropski pokret Crne Gore). Nevladine organizacije su predstavile svoje aktivnosti u vezi sa evropskim integracijama, koje imaju mimo Škole, i predložile mogućnosti za polaznike/ce Škole da u njima aktivno učestvuju. Ta okupljanja su rezultirala novim idejama za projekte koje treba da razviju polaznici/ce sami/e ili u saradnji sa pomenutim organizacijama, tako stvarajući mogućnost za angažovanje i korištenje sopstvenog kreativnog potencijala. Iskustvo i znanje stečeno tokom ovog projekta iskorišteno je i za planiranje nastavnog i radnog procesa za treću generaciju polaznika/ca Škole.

Obuka i mobilizacija NVO po pitanjima evropskih integracija:

Fondacija je podržala institucionalno osnaživanje Evropskog pokreta u Crnoj Gori. Nakon obnavljanja svog rada krajem 2004. godine, ova nevladina organizacija je uspostavila saradnju sa čitavim nizom aktera u javnom i privatnom sektoru i inicirala i implementirala aktivnosti na promovisanju evropske ideje.

U saradnji sa Ženskim programom Fondacije, podržan je projekat "Rodna ravnopravnost u međunarodnim dokumentima". Projekat je obuhvatio prevod, kompjutersku obradu i štampu rodnih konvencija i odredbi EU i Savjeta Evrope koje se odnose na jednaka prava žena i muškaraca. Ove publikacije će biti neophodne za razvoj zakonodavstva, a koristiće se i za obrazovne projekte, kao što su Škola ljudskih prava, Škola demokratije i Škola evropskih integracija, koju podržava Fondacija. Materijali će se distribuirati i studentskoj populaciji, nevladinim organizacijama i državnim institucijama. Takođe, u saradnji sa Ženskim programom, sprovedeno je sveobuhvatno istraživanje o tome koliko su ženske NVO upoznate sa rodnim zakonodavstvom EU i koliki je njihov kapacitet da zagovaraju jednake mogućnosti za žene i muškarce u okviru evropskih integrativnih procesa. Nalazi istraživanja, objavljeni u brošuri "Ženske NVO ka evropskim integracijama" (publikacije), koristiće se za izradu nastavaka projekata na osnovu definisanih potreba i prioriteta.

U okviru regionalnih aktivnosti OSI/ESI inicijative za pružanje pomoći zemljama Zapadnog Balkana prije pridruživanja EU, Fondacija je organizovala nekoliko događaja da bi promovisala ideje iz ESI "Studije ekonomske situacije i evropske perspektive država Zapadnog Balkana". Ti događaji su uključivali prezentaciju Studije Vladinoj komisiji za evropske integracije, polaznicima/ama Škole evropskih integracija (sve tri generacije), kao brain-storming sastanke sa NVO u vezi njihovog daljeg angažmana u raznim procesima povezanim sa evropskim integracijama. Zaključci i preporuke ESI- studije su i medijski promovisani.

Fondacija je podržala partnersku NVO CEDEM u obezbjeđivanju podataka za naredni Izvještaj monitoringa Evropske komisije. Dokument obuhvata ljudska prava, pravosuđe, javnu upravu, nevladin sektor, kao i uslove za razvijanje slobodnog preduzetništva. U saradnji sa OSI Brisel, Fondacija je organizovala posjetu predstavnika NVO Briselu da bi predstavili taj dokument zvaničnicima Evropske komisije, Evropskom parlamentu, nekim stalnim predstavnicima u EU, kao i predstavnicima Savjeta Evrope.

Strateški ciljevi za 2006.

Odbor Fondacije se složio da Evropski program i dalje djeluje sa istim ciljevima:

• Da podrži projekat koji unapređuje znanje i vještine različitih grupa zainteresovanih strana da budu više uključeni u proces evropskih integracija

• Da osmisli više kurseva za obuku i mobilizaciju nevladinih organizacija, pogotovo u oblasti fondova EU

• Da i dalje podržava aktivnosti koje će pomoći građanima da bolje razumiju da su nastavak reformi i uvođenje EU standarda nerazdvojni.

Odbor se saglasio i da Fondacija nastavi da podržava međusektorske inicijative koje se odnose na ljudska prava, politički sistem, status reformi i usaglašenost sa standardima postavljenim u Kopenhagenskim dokumentima.

S obzirom na specifičan politički momenat na početku 2006. godine što se tiče konačnog rješenja državnog statusa, predsjednik Odbora i direktorica Fondacije su razgovarali sa G-dinom Sorosom o načinima na koje se Fondacija može uključiti u programe čime može doprinijeti otvorenom i demokratskom dijalogu o ovom pitanju.

Programski prioriteti za 2006. godinu  

Bolje razumijevanje pitanja povezanih sa evropskim integracijama od strane svih društvenih subjekata

Fondacija će nastaviti da podržava međusektorske projekte u vezi sa skeniranjem stanja vezanog za najznačajnije političke i društvene događaje u Crnoj Gori. Odbor se saglasio da Fondacija, zajedno sa partnerskim nevladinim organizacijama, treba da razmotri različite modele za takve projekte tokom 2006. godine, pa je, između ostalog , razmatran Indeks otvorenosti društva (razvijen između hrvatske Fondacije i Indeksa demokratije Doma slobode) da bi se definisao najprikladniji model za Crnu Goru. S obzirom na ograničen budžet Fondacije, projekat bi trebalo da bude sufinansiran od strane ostalih donatora.

Fondacija će nastaviti da podržava partnersku nevladinu organizaciju Institut za medije Crne Gore da dalje razvija projekat koji ima za cilj da jača kapacitete novinara/ki za izvještavanje o pitanjima EU. Kao i tokom 2004/2005. godine, i glavni urednici/e i mladi novinari/ke biće uključeni u razne vidove obuke, radionice i diskusije o tim pitanjima. 2006. godine planiramo da ojačamo onu komponentu projekata koja se odnosi na razmjenu iskustava/najboljih praksi između novinara/ki iz Crne Gore i iz regiona.

Podrška saradnji NVO sa centralnim i lokalnim vlastima

Implementacija Strategije komunikacije za evropske integracije 2004/2005. godine kao zajednička aktivnost Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije i grupe NVO biće u našem fokusu i u 2006. godini. Godine 2005, Institut za medije Crne Gore pridružio se grupi NVO koja je potpisala Memorandum o saradnji sa Ministarstvom. Jedna od naših partnerskih ženskih NVO, Ženska akcija,  na putu je da uradi isto. Pošto Memorandum predstavlja osnovu za implementaciju Strategije, očekujemo da projekti za 2006. godinu, kao što su kampanje informisanja javnosti, bilteni i web sajtovi, pokriju širu oblast pitanja iz oblasti EU.

Veliki dio Akcionog plana za implementaciju Strategije komunikacije odnosi se na aktivnosti na lokalnom nivou. Fondacija namjerava da podrži projekte za uključivanje lokalnih državnih službenika, pogotovo u opštinama u kojima smo već razvili i sproveli razne projekte preko programa Fondacije, kao što su Javna uprava i lokalna samouprava i Ženski program. 

Obrazovanje zainteresovanih strana o pitanjima evropskih integracija

Škola evropskih integracija će nastaviti sa radom od septembra 2005. i u 2006. godini. U skladu sa sve većom potrebom za organizovanjem takvih kurseva i na sjeveru Crne Gore, naše partnerske NVO su osmislile dvije paralelne Škole za polaznike/ce iz centralne i južne regije i za pokaznike/ce iz sjeverne regije. Program Škole je promijenjen i prilagođen  novom decentralizovanom modelu. Dvije grupe će se okupiti zajedno na dvije radionice, jednoj na početku,  a drugoj na kraju kursa, dok će se u međuvremenu program sprovoditi odvojeno. Očekujemo da ovaj novi model omogući bolju komunikaciju među polaznicima/ama iz različitih regija te da proširi mogućnosti za razvoj zajedničkih projekata.

Obuka i mobilizacija NVO o pitanjima EU  

Fondacija namjerava da podrži različite vidove obuke za nevladine organizacije kako bi ojačala njihovu sposobnost da istražuju i koriste sredstva u okviru CARDS programa EU. Takođe planiramo da podržimo obuku vezanu za vještinu pisanja dokumenta javne politike, vještinu komuniciranja javne politike, kao i programe osmišljene da omoguće nevladinim organizacijama da sprovode djelovornije kampanje javnog zagovaranja.

EU standardi koji se odnose na rodnu ravnopravnsot i dalje ostaju u našem fokusu. Planiramo da podržimo međusektorske aktivnosti zajedno sa Ženskim programom, što će omogućiti nastavak naših programa sa ženskim NVO koje smo započeli 2005. godine.

U saradnji sa OSI Brisel, sprovodićemo još aktivnosti na umrežavanju sa NVO iz EU zemalja. Takođe planiramo da sarađujemo sa OSI Brisel na organizovanju otvorenog i direktnog dijaloga predstavnika NVO iz Crne Gore sa zvaničnicima EU.

Što se tiče planova Fondacije koji se odnose na očekivani politički i društveni razvoj događaja u pogledu državnog statusa, Odbor se složio sa G-dinom Sorosom da se organizuju sledeće aktivnosti u jesen 2005 /proljeće 2006. godine:

1. Konferencija o pravnim aspektima referenduma u Crnoj Gori je planirana za kraj septembra. Ovaj događaj će poslužiti kao forum za ekspertsku diskusiju u odnosu na uporedna iskustva i međunarodne standarde o pravu na samoopredjeljenje, pravu glasa, pitanju većine, uslovima za održavanje referenduma, kao i priznavanju rezultata referenduma. Sredstva za taj projekat će biti obezbijeđena iz postojećeg budžeta Fondacije za 2005. godinu.

2. Monitoring referenduma od strane civilnog društva planiran je za sledeću godinu. Fondacija će obezbijediti podršku profesionalnim i pouzdanim nevladinim organizacijama da vrše monitoring rada tijela koja se bave referendumom tokom pred-referendumskih kampanja, samog referenduma i tokom verifikacije rezultata referenduma. Za ovu aktivnost, Fondacija će upotrebiti oko dvije trećine jednokratnog finansijskog inputa od 60.000$ u budžetu za 2006. godinu. Prema informaciji koju smo dobili od partnerske NVO Centar za monitoring, norveška Vlada je spremna da snosi 50% od ukupnih troškova monitoringa.

3. Stvaranje konstruktivne atmosfere koja pogoduje da se kod građana razvije racionalan stav i da se njihova odluka o pitanju državnog statusa temelji na informisanosti, čime se  sužava prostor za političke manipulacije. Da bi se postigao ovaj cilj, planiramo da podržimo organizaciju kampanja informisanja javnosti na osnovu liste pitanja koja zabrinjavaju građane. Civilno društvo će zahtijevati i izvršiti pritisak na dvije suprotstavljene strane da javno daju odgovore na ova pitanja. Za realizaciju ovog projekta Fondacija će iskorisititi preostalu trećinu od 60.000$ jednokratnog finansijskog inputa.

PROGRAM JAVNA UPRAVA I LOKALNA SAMOUPRAVA

Izvršene aktivnosti tokom 2004/05. godine i strategija za 2006. godinu

Situacija u zemlji

U periodu od 2003. do 2005. godine set novih zakona u vezi sa javnom upravom i lokalnom samoupravom doveo je do niza promjena koje čine preduslov za dalji napredak u procesu reforme:

Javna uprava:

Novi pristup upravljanju ljudskim resursima donio je novitete u državnoj upravi osnivanjem Uprave za kadrove i najavom uvođenja ocjenjivanja zasnovanog na učinku i obaveze za stručnim usavršavanjem.

Javnoj upravi nedostaju kapaciteti neophodni da riješi pitanja koja proističu iz novog zakonskog okvira. Implementacija novih zakona zahtijeva značajno znanje kao i razvijene vještine. Budući da nema kurseva iz javne uprave na Univerzitetu Crne Gore, državni službenici moraju proširivati znanja i razvijati vještine putem sistema obuke uz rad. 

Lokalna samouprava:

Prenošenje kompetencija i odgovornosti sa centralnog na lokalni nivo dalo je više moći i nezavisnosti lokalnim vlastima. Nova organizaciona struktura lokalne uprave omogućava lokalnim vlastima da isključe političke faktore u kadrovskoj politici, jer se predviđa da nove ključne lokalne funkcije obavljaju profesionalci.

Direktni izbori za gradonačelnika/cu pružaju mogućnost da građani biraju gradonačelnika/cu direktno glasajući za osobu, a ne za stranačku izbornu listu (kako je do sada bio slučaj). Međutim, uticaj političkih stranaka je i dalje od suštinske važnosti u lokalnim zajednicama.   

Aktivnija uloga civilnog sektora u lokalnim pitanjima  predviđa se primjenom principa jednakih mogućnosti za političke partije, političke koalicije i grupe građana da imenuju svoje kandidate/kinje za gradonačenika/cu.

Povećana transparentnost lokalnih finansija očekuje se da će omogućiti bolji uvid građanima u prihode i rashode opština. Osim toga, lokalne uprave su obavezne da sprovode javne diskusije o lokalnom budžetu. Ovo pitanje je veoma važno imajući na umu da osnovni prihod opština potiče od poreza na imovinu.

Povećana transparenstnost procesa pripreme, usvajanja i implementacije podzakonskih akata omogućava građanima da bolje razumiju, budu bolje inofrmisani i učestvuju u procesu donošenja odluka na lokalnom nivou.

Zbog političkih okolnosti zakonski okvir za proces decentralizacije je još nepotpun, pa tek treba donijeti sljedeće zakone: Zakon o teritorijalnoj organizaciji, Zakon o kapitalu, Zakon o lokalnim izborima i Zakon o imovini lokalne uprave. Implementacija usvojene legislative koja se odnosi na lokalnu upravu odložena je do narednih lokalnih izbora (2006. godine, nakon referenduma o državnom statusu). Do sada je šest opština već imalo izbore i one su obavezne da primjenjuju nove zakonske odredbe, ali je potrebno riješiti još čitav niz pitanja. Na primjer, opštinski službenici još nisu razvili kapacitete da odgovore na zahtjeve iz novih zakonskih propisa; učinak lokalnih uprava još nije na zadovoljavajućem nivou; rad lokalnih skupština je opstruiran u opštinama gdje gradonačelnik nije član većinske partije, itd.

Ostale opštine su u procesu pripreme podzakonskih akata i procedura da bi bile spremne za implementaciju novog zakonodavstva nakon lokalnih izbora.

Usvajanje novih zakona je takođe postavilo neke nove odgovornosti pred Ministarstvo pravde u smislu nadzora nad implementacijom reforme i konsultacija u pogledu konvencija Savjeta Evrope koje se bave lokalnim upravama. Ministarstvo je pripremilo Akcioni plan, koji ima za cilj da podrži procese decentralizacije, kao i da poveća sopstvene kapacitete da se suoče sa izazovima koji proističu iz novih odgovornosti.

Izvršene aktivnosti od jula 2004. do septembra 2005. godine

Čitav niz međunarodnih agencija koje su prisutne u Crnoj Gori bavi se reformom javne uprave i lokalne samouprave na različite načine (npr. Evropska agencija za rekonstrukciju je podržala reformu javne uprave izradom zakonskih propisa i uspostavljanjem Uprave za kadrove; USAID je usmjerena na fiskalnu decentralizaciju, lokalne poreze i lokalne trezore; itd.) 

2005. godine Fondacija je podržala reforme na polju javne uprave i lokalne samouprave, implementaciju zakona, javne rasprave, obuku državnih/lokalnih javnih službenik/ca i aktivista/kinja NVO u smislu izgradnje njihove profesionalne i tehničke stručnosti i sposobnosti i osnivanje biroa građana u dvije opštine. Posebna pažnja je posvećena pružanju informacija opštoj javnosti u vezi reforme i njenih konkretnih segmenata, istraživanjima javnog mnijenja u pogledu toka reformi i saradnji sa drugim organizacijama u procesu reformi putem zajedničkih donacija i aktivnosti.

Razvoj kapaciteta javne uprave

Jačanje profesionalne i tehničke stručnosti i vještina predstavnika sektora javne uprave

Program razvoja kapaciteta (CDP) je zajednička inicijativa Fondacije za otvoreno društvo, Vlade Republike Crne Gore i Programa za razvoj Ujedinjenih nacija (UNDP). Osnovni cilj CDP-a je jačanje kapaciteta centralne vlasti u Crnoj Gori da ostvari svoje strateške prioritete koji se odnose na privrednu reformu, reformu obrazovanja i reformu javne uprave. Tokom 15 mjeseci implementacije CDP-a, obezbijeđena je tehnička podrška reorganizaciji i kadrovskom popunjavanju Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije, Ministarstva pravde, Ministartsva prosvjete i nauke i Zavoda za školstvo izradom strateških planova i novih sitematizacija.

CDP je doveo do stvaranja dva nova odjeljenja u Ministarstvu prosvjete - Odjeljenja za informisanje i odnose sa javnošću i Odjeljenja za primjenu informacionih tehnologija, kao i uvođenje sistema obezbjeđivanja kvaliteta u osnovnoškolskom obrazovanju.

U Ministarstvu pravde, CDP pruža pomoć pri izradi nacrta novih zakona, uključujući i Zakon o teritorijalnoj organizaciji, Zakon o istorijskom i kulturnom centru, Zakon o glavnom gradu, Zakon o obligacijama, Zakon o vanparničnom postupku, Porodični zakon, Zakon o ostavinskom postupku, Zakon o medijaciji, Zakon o javnom zagovaranju, i Odluku vlade o zvaničnim titulama osoblja suda; dok je u Ministarstvu za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije pomoć obezbijeđena za pravnu harmonizaciju i čitav niz pitanja iz domena evropskih integracija.

Što se tiče međusektorski/horizontalnih aktivnosti, CDP pomaže u izradi/primjeni Zakona o fiskalnoj implementaciji (FIA) i obaveznoj usaglašenosti svih zakonskih propisa sa zakonodavstvom EU.

CDP je obezbijedio obuku za više od 200 javnih službenika u korištenju informacione tehnologije, obezbjeđivanja kvaliteta, menadžmenta promjene i implementaciji FIA. CDP je takođe obezbijedio odgovarajući kompjutersku opremu za institucije korisnice ovog programa.

Da bi se povećali kapaciteti Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Fondacija je podržala obuku u vezi sa Zakonom o inspekcijskom nadzoru za njene inspektorate, čime inspektori stiču uvid u procedure inspekcijskog nadzora i osposobljavaju se da implementiraju zakon u svojoj konkretnoj oblasti tokom nadzora. Nakon ovih aktivnosti uslijedilo je objavljivanje Priručnika za inspektore u Ministarstvu poljoprivrede u kome su date smjernice i modeli svih dokumenata neohodnih za inspektore koji nisu pravnici po obrazovanju. Priručnik će im zasigurno mnogo pomoći da sprovode svoje dužnosti što je efikasnije moguće i da uklone dileme u pogledu sprovođenja zakona o inspekcijskom nadzoru.

Javne rasprave o nacrtima zakona, istraživanja javnog mnijenja, distribuiranje informacija o toku reformi

U Saradnji sa Savjetom Evrope i Ministarstvom pravde, Fondacija je organizovala Okrugli sto o nacrtu Zakona o treritorijalnoj organizaciji Republike Crne Gore, odnosno razmjenu mišljenja o predloženom nacrtu Zakona i njegovom upoređivanju sa standardima Savjeta Evrope i pozitivnom evropskom praksom. Među učesnicima okruglog stola bili su: članovi radne grupe Ministarstva pravde zadužene za izradu nacrta ovog zakona, predstavnici/eksperti Savjeta Evrope, predstavnici ministarstava, političkih partija, medija, itd.

Istraživanja javnog mnjenja u Crnoj Gori 2005. godine. Projekat je obuhvatao 4 istraživanja javnog mnjenja u Crnoj Gori održavana kvartalno, detaljnu analizu rezultata i prikazane tendencije u javnom mnjenju i njihovo blagovremeno predstavljanje javnosti. Predmet istraživanja je bio stav prema krupnim društvenim reformama - pravosuđa, obrazovnog sistema i lokalne uprave, i prema EU. Istraživanje je obuhvatalo uzorak od 1,000 ljudi koji reprezentativno predstavlja stanovništvo Crne Gore po etničkim, socijalnim i drugim relevantnim karakterisitkama.   

Na osnovu rezultata istraživanja, Fondacija definise svoje aktivnosti u pomenutim segmentima reformi, pa su aktivnosti usmjerene na pomoć građanima da shvate procese reformi. To je zajednički projekat Javne uprave i lokalne samouprave, Pravnog i Obrazovnog programa.

Da bi sadašnja postignuća na polju zakonske reforme, reforme obrazovanja i reforme javne uprave i lokalne samouprave bila dostupna javnosti (građanima, medijima, itd), Fondacija je podržala objavljivanje "Inforeformatora"- mjesečnika čija se elektronska verzija objavljuje na sajtu Ministarstva pravde. To je zajednički projekat Programa javne uprave i lokalne samouprave i Pravnog programa.   

Jačanje institucija lokalne samouprave

Jačanje profesionalne i tehničke stručnosti i vještina predstavnika sektora lokalne samouprave

Da bi se podstaklo uključivanje lokalnih subjekata u sprečavanje nasilja u porodici i razvili kapaciteti lokalnih timova za sprečavanje nasilja u porodici, Fondacija je podržala obuku u pisanju i upravljanju projektima, nasilju u porodici i metodu rada sa žrtvama nasilja u pet opština u Crnoj Gori. To je zajednički projekat Programa javne uprave i lokalne samouprave i Ženskog programa.

Građanski dijalog kao sredstvo postizanja efikasne lokalne samouprave je bio projekat koji je imao za cilj da ojača svijest građana o potrebi da građani učestvuju u demokratskim procesima i da podstiču vlasti i njihove institucije da imaju na umu prioritete muškaraca i žena podjednako u procesu rješavanja problema. To je zajednički projekat  Programa javne uprave i lokalne samouprave i Ženskog programa.

Obuka lokalnih inspekcijskih službi (za puteve, saobraćaj, komunalne, građevinske) u vezi sa Zakonom o inspekcijskom nadzoru i Zakonom o opštem upravnom postupku. Projekat je tako koncipiran da omogući lokalnim inspektorima da razumiju proceduru inspekcijskog nadzora, implementiraju Zakon o inspekcijskom nadzoru i pipreme administrativna akta, odluke, zaključke, zapisnike, itd. To je zajednički projekat Fondacije (Program javne uprave i lokalne samouprave) i OSI/LGI.

Da bi osnažila buduće nosioce društvenih promjena i pokretače inicijativa i reformi na lokalnom nivou, Fondacija je podržala radionice o Decentralizaciji i evropskim integracijama u kontekstu Crne Gore u okviru Škole demokratskog upravljanja.  Radionice su dizajnirane da unaprijede znanja i vještine mladih političkih lidera (25-35 godina) iz različitih partija u Crnoj Gori o osnovnim principima decentralizacije kao rezultata novih lokalnih zakona, o odnosima između lokalnih i centralnih vlasti, o ulozi građana i saradnji svih relevantnih subjekata u lokalnom odlučivanju, o evropskim poveljama, preporukama i direktivama EU u pogledu lokalnih samouprava, strukture i načina funkcionisanja EU i da se oni upoznaju sa regionalnim iskustvima u procesu pristupanja EU (predstavljanjem praktičnih iskustava zemalja kandidata).

Saradnja NVO/lokalna uprava

Izgradnja profesionalne i tehničke stručnosti javnih službenika i osnivanje biroa građana u opštinama na sjeveru Crne Gore

Biroi građana sa centrima za informacije i prijavnice u opštinama na sjeveru Crne Gore. Cilj projekta je bolji odgovor na potrebe građana za uslugama putem poboljšanog kvaliteta usluga koje lokalna uprava obezbjeđuje građanima. Osim kupovine moderne kompjuterske opreme i softvera, Fondacija je posvetila posebnu pažnju obuci osoblja građanskih biroa i prijavnica u vještinama ličnog komuniciranja i u komunikaciji opštine sa građanima.

Da bi se ojačali kapaciteti lokalnih uprava na polju inveticionih projekata i odgovornosti, Fondacija je podržala Specijalizovani kurs softverske podrške vođenju investicionih projekata: MS projekat. Kurs je koncipiran za javne službenike iz tri opštine u Crnoj Gori koje su imale lokalne izbore nakon donošenja Zakona o lokalnoj samoupravi. Obuka se sastojala od predavanja i kurseva u programima kompjuterskog planiranja investicionog menadžmenta.

Jačanje profesionalne i tehničke stručnosti i vještina predstavnika NVO

Pisanje djelotvornih dokumenata javne politike. Projekat je koncipiran tako da pomogne nevladinom sektoru da bolje artikuliše preporuke za one koji su zaduženi za donošenje odluka u javnom sektoru. Seminar je okupio predstavnike najvećih NVO/think-tanks iz Crne Gore, Srbije, Kosova i Albanije. Učesnicima je predstavljena metodologija pisanja djelotvornih dokumenata javne politike, razmijenjeni su stavovi o najvažnijim pitanjima na ovom polju i raspravljano je o regionalnim inicijativama i mogućnostima za zajedničke projekte. Projekat je takođe omogućio razgovor o načinima za bolje i djelotvornije učešće NV- sektora u monitoringu reformi, predstavljanje najboljih primjera u izradi implementaciji startegije Javnog zastupanja i razmjeni iskustava i razgovoru o najboljim praksama na zajedničkoj, regionalnoj osnovi, u kontekstu pridruživanja EU.

Učešće građana u procesu odlučivanja na lokalnom nivou (javne rasprave o podzakonskim aktima u opštinama)

Da bi se ojačala uloga građana u procesu odlučivanja na lokalnom nivou, Fondacija je podržala izradu Primjera odluke o Savjetu za razvoj i zaštitu lokalne uprave. Prema Zakonu o lokalnoj samoupravi, svaka opština treba da osnuje takav Savjet. Članovi su istaknuti građani koji su priznati u oblastima relevantnim za lokalnu upravu. Njihov zadatak je da utiču na lokalne politike putem preporuka, inicijativa itd. Ovaj uzorak će pomoći u njihovom procesu izrade takve odluke. To je zajednički projekat Fondacije (Programa javne uprave i lokalne samouprave) i Urban Institute, agencije koja implementira projekte USAID-a.

Učešće građana u procesu odlučivanja u lokalnoj samoupravi: Fondacija je podržala seriju javnih rasprava o nacrtima podzakonsih akata koji konkretno regulišu lokalna pitanja u 4 crnogorske opštine (Statut, Poslovnik skupštine opštine, Odluka o učešću lokalnog stanovništva u vođenju javnih poslova, Odluka o opštinskim zajednicama, Odluka o lokalnoj vladi, Odluka o opštinksoj policiji, Odluka o korištenju amblema, Odluka o pečatima). Građani su imali priliku da utiču na sadržaj odluka dajući svoje komentare, predloge i sugestije. Kada je završen proces javne rasprave objavljena je brošura koja sadrži konačnu verziju tekstova usvojenih odluka, zajedno sa informacijama o broju predloga od strane građana i sugestijama koje su uvrštene u konačne odluke.

Strateški ciljevi za 2006. godinu

Fondacija namjerava da nastavi da podržava procese reformi javne uprave/lokalnih samouprava da bi se stvorili bolji uslovi za implementaciju novih zakonskih propisa. Posebna pažnja će biti posvećena jačanju kapaciteta javnih službenika, i na centralnom i na lokalnom nivou, kao i saradnji i koordinaciji među nevladinim organizacijama, državnim institucijama i građanima da bi se osiguralo uključivanje svih subjekata u reformske procese.

Naši strateški ciljevi za 2006. godinu su sljedeći:

Razvoj kapaciteta javne uprave

Fondacija će nastaviti da podržava jačanje državnih institucija relevantnih za implementaciju novih zakonskih propisa u skladu sa evropskim standardima i najboljom praksom u EU.

Jačanje institucija lokalne uprave

Fondacija će pomoći implementaciji novih zakonskih propisa koji se odnose na decenteralizaciju u skladu sa evropskim konvencijama i preporukama; podržati transparentnost i odgovornost lokalnih uprava kao i njihovu efikasnost da bi se dostigli standardi EU

Saradnja NVO/lokalne uprave

Fondacija će nastaviti da podržava saradnju između civilnog sektora i lokalnih vlasti, kao i inicijative koje su usmjerene na razvoj kapaciteta lokalnih zajednica.

Programski prioriteti za 2006. godinu

Jačanje kapaciteta javne uprave

Kao i 2005. godine, Fondacija će nastaviti da podržava programe za državne službenike u javnoj upravi putem dva kanala:

1. Program razvoja kapaciteta (partnerski program Fondacije, Vlade Republike Crne Gore i UNDP-a), koji predstavlja program per se, sa sopstvenim budžetom i upravljačkom strukturom (Nadzorni odbor, Izvršni komitet, Jedinica za upravljanje projektom i Grupa za tehničke savjete). Programom aktivno upravljaju sva tri partnera. U periodu od 2003-2005. godine, tri partnera su investirala 758.000 USD kao početni budžet (od čega su 260.000 USD bila sredstva Fondacije i mrežnog programa LGI).

2. "Nezavisni" programi Fondacije - seminari i obuke za državne službenike, koje je planirala i implementira sama Fondacija, iz nacionalnog budžeta i LGI mreže. 

Što se tiče prvog kanala, CDP-a, Fondacija će nastaviti da aktivno učetvuje u koncipiranju politke, planiranju aktivnosti i implementaciji ciljeva programa. Međutim, za 2006. godinu, OSI neće svojim sredstvima doprinosti budžetu CDP-a. Naime, zbog veoma pozitivnih evaluacija njegovog učinka[1] CDP je prikupio sredstva u visini od 1.220.000 USD od dva projekta: Osnaživanje kapaciteta Ministarstva zaštite životne sredine i uređenja prostora, koji je odobrila holandska vlada i Osnaživanje kapaciteta Centralne vladine kancelarije, koju je odobrila Švedska agencija za međunarodni razvoj   (SIDA).

Osim toga, trenutno su u toku pregovori sa donatorima o još tri projekta, u ukupnom iznosu od 1.730.000 USD - sa Svjetskom bankom pregovaramo o projektu za Jačanje kapaciteta za implementaciju Strategije za smanjenje siromaštva (PRSP). Jačanje kapaciteta za koordinaciju i upravljanje razvojnom pomoći se trenutno pregovara sa SIDA-om, dok je Norveška naš pregovarački partner za projekat Uvođenja od strane Vlade procjene javnih službi zasnovane na učinku.

Međutim, kroz "nezavisne" programe Fondacije nastavićemo da osnažujemo relevantne nacionalne institucije da implementiraju nove zakonske propise u skladu sa evropskim standardima i najboljim praksama u EU, prevenstveno jačanjem kapaciteta i vještina javnih službenika. Kao i tokom 2005. godine, planiramo da organizujemo seminare i obuku za konkretne grupe, kao što su inspektori, da razumiju nove zakonske promjene i da obavljaju svoj posao u skladu sa standardima predviđenim tim zakonskim propisima. Tamo gdje to bude potrebno, takođe ćemo podržati izradu, štampu i distribuciju poslovnika koji će imati dvostruku ulogu, i da omoguće inspektorima da bolje obavljaju svoj posao i građanima da budu svjesni područja primjene i ograničenja postupka inspekcijskog nadzora.

Javne rasprave o nacrtima zakona, istraživanjima javnog mnijenja i transparentnosti reforme u ovoj oblasti kontinuirano ćemo podržavati tokom 2006. godine. Dosadašnja praksa Fondacije da organizuje okrugle stolove o nacrtima zakona je pokazala jako dobre rezultate i biće nastavljana i u 2006. godini. Fondacija će takođe podržati objavljivanje pamfleta i priručnika za građane koji će im pružiti informacije o pravima na ekspeditivnu i odgovarajuću uslugu od strane vlasti i omogućiti da bolje razumiju zakonske promjene.

Nedavno osnovana Uprava za kadrove u javnoj upravi će takođe biti u našem fokusu Tokom 2006. godine planiramo da podržimo institucionalni razvoj Uprave, pogotovo u pogledu upravljačkih vještina.  

Jačanje institucija lokalne uprave

Fondacija će nastaviti da podržava ispitivanja javnog mnjenja u pogledu novih zakonskih propisa. Ova ispitivanja će najveći akcenat staviti na nivo primjene novih zakona koji se odnose na decentralizaciju i njihov uticaj na efikasnost i djelotvornost lokalnih uprava. Rezultati će poslužiti Fondaciji kao osnova da napravi planove za razvoj kapaciteta lokalnih vlasti da primjenjuju najbolje prakse i dostignu standarde EU. 

Takođe ćemo podržati i obuku lokalnih uprava da bi ojačali njihove kapacitete da odgovore na potrebe građana. Prema ispitivanjima javnog mnjenja, građani nisu zadovoljni postojećim kvalitetom i nivoom usluga koje pružaju opštine. Zbog toga planiramo da organizujemo obuku za lokalne službenike koja će omogućiti brži i lakši protok informacija, blagovremeno rješavanje zahtjeva koje podnose građani, itd.

U 2006. godini nastaviće se naš program za mlade političke vođe - članove skupština opština. Planiramo da organizujemo obuku za ovu ciljnu grupu koja će obuhvatiti pitanja kao što su decentralizacija, novi zakonski propisi i primjena standarda EU na lokalnom nivou.

Da bi podstakli horizonatlnu komunikaciju između opština, Fondacija namjerava da podrži Udruženje opština da organizuje koordinacione sastanke službenika - glavnih administratora opština, načelnika službi za investicije itd. Očekujemo da ovi sastanci omoguće razmjenu ideja, da ojačaju saradnju među opštinama i da olakšaju širenje znanja i iskustava. Takođe planiramo da pozivamo goste predavače iz novih država članica EU (kao što je Slovenija) da podijele svoja iskustva o horizontalnoj saradnji, pogotovo u oblastima od zajedničkog interesa za dvije ili tri opštine.

Saradnja NVO i lokalnih uprava

Fondacija će nastaviti da podržava programe koji omogućavaju bolju komunikaciju i saradnju između civilnog sektora i lokalnih vlasti putem podsticanja zajedničkih projekata od zajedničkog interesa. Naglasak će biti na upoznavanju najbolje evropske prakse u uključivanju civilnog sektora u javna pitanja, najbolje prakse u prenošenju lokalnih nadležnosti na NVO (u sferama u kojima lokalnoj upravi nedostaju kapaciteti) i zajedničkim inicijativama lokalne uprave i NVO za rješavanje zajedničkih problema na lokalnom nivou.

Posvetićemo posebnu pažnju obuci lokalnih službenika i NVO u pogledu korištenja sredstava EU. Opet će se koristiti iskustva iz regiona (pogotovo iz Slovenije). Fondacija planira da organizuje obuku o pisanju projekata kao i o upravljanju projektima. NVO i lokalni službenici će se podsticati da razvijaju zajedničke projekte i da apliciraju za sredstva EU dostupna kroz CARDS program. Osim toga, planiramo da pozovemo LGI trenere da organizuju obuku o pisanju djelotvornih dokumenata javen politike, kao i obuku o javnom zastupanju od strane predstavnika NVO i opštinskih službenika.

Saradnja sa drugim donatorima

Fondacija će sarađivati sa drugim međunarodnim donatorima ili institucijama angažovanim na implementaciji projekata koji djeluju u Crnoj Gori (Evropska agencija za rekonstrukciju, Savjet Evrope, OEBS, USAID/Urban Institute, itd.).

PRAVNI PROGRAM

Izvršene aktivnosti tokom 2004/05. godine i strategija za 2006.

Situacija u zemlji

Reforma pravosuđa u Crnoj Gori, koja je počela još 2002. godine, nastavljena je relativno uspješno tokom 2004. i 2005. godine. Nakon što su usvojeni sistemski zakoni i izrađeni  propisi i podzakonska akta, očekivalo se da dođe do odgovarajuće primjene.

Zakon o sudovima iz 2002. godine predvidio je kao jedan od najvažnijih ciljeva osnivanje dva nova suda - Upravnog suda i Apelacionog suda. Ta dva nova suda  trebalo je da budu  ustanovljena do 1. jula 2004. godine. Međutim, kada se ispostavilo da je nemoguće ispoštovati date rokove, usvojen je amandman na Zakon o sudovima i postavljen je 31. decembar 2004. godine kao novi krajnji rok. Sudije Upravnog suda su izabrane u decembru 2004. godine i sud je počeo da radi prvih dana januara 2005. godine. Početak rada Apelacionog suda je odložen, pa su sudije za ovaj sud imenovane u martu 2005. godine, umjesto u decembru 2004. godine.

Veliki zaostatak predmeta je očit u svim sudovima i to neizbježno uzrokuje nerazumno dugotrajne postupke u svim oblastima procedura suda. Međutim, očekuje se da Zakon o medijaciji, koji je donesen 2005. godine, olakša rad sudova. Zakon o javnom bilježniku, kada se usvoji i počne primjenjivati, imaće isti efekat, jer će mnoge odgovornosti koje trenutno predstavljaju opterećenje za rad sudova preuzeti javni bilježnici.

U nekoliko navrata Parlament nije uspio da imenuje neke od kandidata predloženih za sudije. Postoji mišljenje da Pravosudni savjet treba da preduzme izvjesne korake po tom pitanju i postavi određene kriterijume za imenovanje sudija. Osim pitanja u vezi samog proecesa imenovanja, postavlja se i pitanje razrješenja dužnosti. Do sada, nije bilo zahtjeva za razrješenjem dužnosti, uprkos pretpostavkama da pojedine sudije ne obavljaju svoj posao na kvalitetan način.

Donošenje niza izuzetno složenih zakona označava potrebu da se organizuju intenzivni programi obuke za sudije i tužioce. U tom smislu, pokrenute su aktivnostit na donošenju Zakona o obrazovanju u pravosuđu; tim zakonom će se predvidjeti obavezna obuka za nosioce pravosudnih funkcija, kandidate za te funkcije i iskusne sudije i tužioce. Evropska konvencija o ljudskim pravima i njena primjena je druga oblast gdje je potrebna obuka predstavnika pravosudnog sistema u Crnoj Gori.

Donošenje Zakona o državnom tužiocu 2003. godine iniciralo je opsežne aktivnosti na reformi ove strukture. Poseban napredak je uočljiv u procesu obuke, gdje je očit veoma ozbiljan pristup koji je tužilac usvojio, nasuprot stanju u prethodnom periodu. Imenovan je posebni tužilac za organizovani kriminal, ali pitanje prostorija, opreme i finansijske podrške još nije u potpunosti riješeno. Uz pomoć iz inostranstva, tužioci su po prvi put prihvatili upotrebu priručnika. Istražne radnje su otpočete u vezi djela koja sadrže elemente organizovanog kriminala.

U slučaju reforme zakona o prekršajima, do sada nisu pokrenute nikakve krupnije aktivnosti, mada je njegovo donošenje planirano za kraj godine. Očekuje se da uskoro otpočne rad na ovom projektu.

Mada je van sumnje da je preduzet niz kvalitetnih koraka na reformi pravosuđa i radu sudova i povećavanju transparentnosti prema javnosti, istraživanja javnog mnjenja pokazuju mali stepen povjerenja građana u pravosudni sistem. Građani vjeruju da ima mnogo korupcije, a da se ni jedan ili vrlo malo slučajeva korupcije procesuira u redovnim sudskim postupcima.

Izvršene aktivnosti od jula 2004. do septembra 2005. godine

Fondacija je usmjerila svoje aktivnosti na reformu sudstva u Crnoj Gori. U sklopu podrške Ministarstvu pravde, pružena je podrška izradi nacrta Zakona o obrazovanju u pravosuđu. Ovaj zakon će regulisati obaveznu profesionalnu obuku sudija i tužilaca u Republici. Fondacija je obezbijedila potrebnu finansijsku podršku radnoj grupi koja radi na pripremi Zakona o sudskim taksama, koji se smatra važnim ne samo sa stanovišta obezbjeđivanja pristupa sudovima, već i u smislu indirektnog rješavanja problema zaostalih predmeta i poboljšanja efikasnosti sudova.

Imajući na umu da su 2003. i u prvoj polovini 2004. godine usvojeni osnovni zakoni u krivičnom zakonodavstvu, Fondacija je podržala pripremu i štampu kompilacije propisa nazvane "Novo krivično zakonodavstvo Crne Gore". Ovo izdanje obuhvata tekstove Krivičnog zakona, Zakona o krivičnom postupku, Zakona o državnom tužiocu, Zakona o amandmanima na Zakon o izvršenju krivičnih sankcija i Zakona o zaštiti svjedoka. Osim toga, povodom jedne godine od početka primjene krivičnog zakonodavstva, organizovan je okrugli sto o iskustvima u primjeni ovog novog zakonodavstva u Crnoj Gori. To je bila prilika za sudije, tužioce, policiju i advokate da predstave svoje komentare i mišljenja i tako pripreme teren za neophodne amandmane. Fondacija je takođe podržala izradu amandmana.

Što se tiče porasta organizovanog krminala i njegovog uticaja na sve aspekte života u balkanskim državama, Fondacija je podržala sprovođenje ispitivanja javnog mnjenja u Crnoj Gori, kao dijela šireg regionalnog istraživanja, o stavu građana prema organizovanom kriminalu. Rezultati ispitivanja su prezentirani pravosuđu i policiji u Crnoj Gori.

Posebna pažnja je posvećena organizaciji tužilaštva, gdje je, imajući u vidu da su osnaživanje tužilaštva i obezbjeđivanje tehničkih i kadrovskih resursa preduslovi za njegovo bolje funkcionisanje, Fondacija podržala izradu i štampu Priručnika za praktični rad tužilaca. Organizovani su i šestomjesečni kursevi engleskog jezika za tužioce iz osnovnog, višeg i državnog tužilaštva u Podgorici. Konačno, Fondacija je podržala i izradu Internog poslovnika državnog tužioca.

Imajući u vidu poboljšanje privrednih sudova u Crnoj Gori, s obzirom na njihov važan zadatak u obezbjeđivanju neophodnog pravnog okruženja za sve strane investicije i njihovu ulogu u primjeni novih privrednih propisa, Fondacija je podržala tri programske aktivnosti koje se odnose na nabavku i instalaciju baze podataka propisa, sudske prakse i odluka relevantnih za nadležnost Privrednih sudova u Podgorici i Bijelom Polju. Fondacija je takođe obezbijedila devetomjesečnu stručnu obuku za mlađe sudije i sudske pripravnike u dva gorepomenuta suda u smislu novih zakonskih propisa i relevantne prakse, kao i objavljivanja stručnog biltena.

I konačno, imajući na umu nalaze ispitivanja javnog mnjenja koji ukazuje na nedovoljan nivo obaviještenosti javnosti u pogledu napretka pravosudnih reformi u Crnoj Gori, Fondacija je podržala projekat informisanja javnosti koji je predložilo Ministarstvo pravde nazvan "Inforeformator". Očekuje se da će ova publikacija doprinijeti informisanosti građana o postignućima reforme pravosuđa, javne uprave i lokalne samouprave.  

Imajući na umu izuzetan značaj Evropske konvencije o ljudskim pravima i njenu primjenu kroz pravni sistem u Crnoj Gori, Fondacija je nastavila da podržava NVO "CEDEM" i finansirala je organizovanje tematske obuke za sudije, tužioce i advokate. Od jeseni 2004. i tokom proljeća 2005. godine organizovano je pet seminara sa namjerom da se preispita trenutno stanje u smislu poštovanja prava garantovanih članovima 5, 6, 8, 9 i 11 Evropske konvencije o ljudskim pravima. Nadalje, trenutno se sprovodi desetomjesečno istraživanje sudske prakse u Crnoj Gori sa aspekta dužine sudskih postupaka, imajući na umu da pravo na pravično suđenje u razumnom roku predstavlja najčešće kršeno pravo garantovano Evropskom konvencijom o ljudskim pravima.

U smislu unapređenja pravničkog obrazovanja , FOSI ROM je nastavilo svoju podršku promociji i unapređenju pravnih klinika na Pravnom fakultetu u Podgorici. Nakon nekoliko godina, Fondacija će završiti svoju finansijsku pomoć ovoj instituciji u 2005. godini, uglavnom zbog činjenice da su pravne klinike postale samoodrživ dio redovnog nastavnog plana i programa na Fakultetu.

Što se tiče inicijative za brobu protiv korupcije i u saradnji sa Open Society Justice Initiative, Fondacija je podržala devetomjesečni projekat o "Monitoringu finansiranja političkih partija u Crnoj Gori". Bio je to istraživački projekat osmišljen tako da ispita trenutne preduslove u crnogorskom kontekstu za primjenu Zakona o finansiranju političkih partija i da identifikuje modalitete za njegovu uspješnu implementaciju. U tom pogledu, uspostavljena je baza podataka sa informacijama u vezi sa finansiranjem političkih partija, zaradama javnih funkcionera i javnim nabavkama i ona se trenutno popunjava podacima i ažurira. Planira se da svi podaci budu objavljeni na web sajtu i da tako budu dostupni građanima.

Međutim, važno je pomenuti da je u junu 2005. godine Skupština Crne Gore usvojila  Zakon o amandmanima na Zakon o finansiranju političkih partija, za koji neki smatraju da nije u skladu sa međunarodnim standardima i da daje privilegije parlamentarnim starnkama u smislu sredstava koja su na rapsolaganju iz državog budžeta. Fondacija je obezbijedila podršku za ovaj projekat kojom će se sporne odredbe analizirati i uporediti sa međunarodnim standardima, u smislu mogućeg inciranja kampanje za odbacivanje ovih odredbi u slučaju da se ispostavi da je to neophodno uraditi na osnovu rezultata istraživanja.

Strateški ciljevi za 2006. godinu

Imajući u vidu prethodno izložen kontekst u kome Fondacija sprovodi svoj Pravni program, strateški ciljevi Fondacije definisani su na sljedeći način:

• Da se doprinese djelotvornoj reformi pravosuđa i odgovarajućoj implementaciji novih zakonskih propisa;

• Da se ojačaju kapaciteti civilnog sektora i unaprijede kapaciteti za monitoring poštovanja ljudskih prava;

• Da se dalje izgradi kapacitet pravnih institucija i profesionalaca za primjenu novih zakonskih propisa i međunarodnih dokumenata i standarda u vezi ljudskih prava.

Prioriteti programa za 2006. godinu

Reforma nacionalnog krivičnog pravosuđa

Još treba usvojiti određene propise da bi se završila reforma krivičnog zakonodavstva u Crnoj Gori. U tom smislu, Fondacija namjerava da podrži Ministarstvo pravde na izradi nacrta Zakona o krivičnoj odgovornosti pravnih lica, što predstavlja potpuno novu instituciju u crnogorskom pravnom sistemu i očekuje se da će izvršiti značajan uticaj na završetak reformi krivičnog zakonodavstva. Kada se usvoji, taj zakon će uvesti potpuno nov koncept krivične odgovornosti, imajući na umu da su do sada samo fizička lica mogla biti smatrana krivično odgovornima. Zbog toga će zasigurno postojati veoma izražena potreba da se javnost dobro obavijesti o ovom pitanju, kao i da se obezbijedi kvalitetna obuka kadrova koji će biti odgovorni za primjenu ovog zakona.

FOSI - Predstavništvo CG namjerava da organizuje različite događaje kojima će u Crnu Goru donijeti relevantna iskustva, budući da sudije, tužioci i advokati treba da budu informisani o sličnim slučajevima i sudskoj praksi iz zemalja koje imaju mnogo više iskustva po ovom pitanju.

Budući da se novousvojeni zakoni razmatraju uglavnom u pogledu njihove usaglašenosti sa međunarodnim standardima, Fondacija takođe planira da nastavi svoje angažovanje na podsticanju sprovođenja novih zakona i izgradnji kapaciteta relevantnih pravnih institucija i profesionalaca. Nastavićemo da pružamo podršku Državnom tužilaštvu i Udruženju tužilaca i svim aktivnostima koje se odnose na jačanje kapaciteta. Mada važne i zadovoljavajuće, ispostavilo se da su aktivnosti do sad preduzete po ovom pitanju nedovoljne sa aspekta implementacije novih zakonskih propisa. U tom smislu Fondacija planira da podrži projekte koji se odnose na kvalitetnu obuku tužilaca u pogledu novog materijalnog i proceduralnog krivičnog zakonodavstva. Imajući u vidu da je novi zakon o krivičnom postupku uveo veoma važan koncept organizovanog kriminala u domaći pravni sistem, a da je Zakon o državnom tužiocu obezbijedio tužiocu posebna ovlaštenja u toj oblasti, Fondacija će takođe razmotriti modalitete podrške Kancelariji specijalnog tužioca za organizovani kriminal. Mada formalno ustanovljena, Kancelarija specijalnog tužioca za organizovani kriminal još nije počela da obavlja svoju funkciju u punom svojstvu, uglavnom zbog nedostatka kompetentnih i obučenih kadrova, kao i neophodne tehničke opreme.

Imajući u vidu važnost učešća civilnog sektora u procesu implemenatcije, Fondacija će nastaviti sa svojim aktivnostima u odnosu na uključivanje nevladinih organizacija i stručne javnosti u ovu oblast.

Još jedna moguća oblast za aktivnost Fondacije u narednoj godini odnosiće se na reformu zakona o prekršajima. Po trenutnim zakonskim rješenjima u Crnoj Gori, za prekršajne postupke su nadležna administrativna tijela, a ne sudovi. Imajući na umu da, u skladu sa Evropskom konvencijom o ljudskim pravima, niko ne može biti lišen slobode bez ispitivanja osnovanosti sumnje da je konkretno djelo počinio i , takođe, imajući u vidu da je Skupština Srbije i Crne Gore prilikom ratifikovanja Evropske konvencije izrazila svoje rezerve u odnosu na segment koji se odnosi na prekršaje u odnosu na članove 5 i 6 Konvencije, reforma zakona o prekršajima se može uskoro očekivati. U tom pogledu, Fondacija se takođe može angažovati na pružanju podrške izradi nacrta zakona, kao i u kampanjama podizanja nivoa svijesti i jačanju kapaciteta sudija/zvaničnika odgovornih za njenu implementaciju.

Monitoring primjene Evropske konvencije o ljudskim pravima  

Kao posljedica ratifikacije Evropske konvencije o ljudskim pravima i činjenice da je ona postala dio domaćeg pravnog sistema, pitanje kapaciteta crnogorskih pravosudnih tijela i pravnih profesionalaca u obavljanju svojih odgovornosti u saglasnosti sa novouvedenim standardima još uvijek je vrlo aktuelno pitanje.

Fondacija će podržati dalje obrazovanje pravnih profesionalaca o pravima koja garantuje Evropska konvencija o ljudskim pravima  i njene odredbe. U tom smislu, Fondacija smatra interesantnim poljem za svoje uključivanje upravo u oblasti kompetencija Ustavnog suda Crne Gore. Ponuda za saradnju i pomoć će se pružiti Ustavnom sudu na tom polju u smislu obezbjeđivanja obuke osmišljene upravo za kadrove tog suda. To je izuzetno važno, pogotovo zato što je očigledno da će, vodeći računa o politici Savjeta Evrope, kao i sudskoj praksi Evropskog suda za ljudska prava, i konačno, neophodnosti da crnogorski pravni sistem poštuje ove standarde, kompetencija Ustavnog suda uskoro morati da bude proširena i na slučajeve koji se odnose na kršenja ljudskih prava, kao što je bio slučaj u većini zemalja u regionu Balkana.

Osim toga, prilagođenu obuku treba obezbijediti i u vezi pojedinih prava posebno važnih sa aspekta domaće sudske prakse, kao što je pravo na slobodu i bezbjednost ličnosti, posebno pravo na sudsko razmatranje razloga za lišavanje slobode i habeas corpus, pravo na pristup nezavisnom i nepristrasnom sudstvu i pravo na pravično suđenje u razumnom roku. Fondacija će podržati relevantne inicijative koje se odnose na rješavanje ovih pitanja.

Takođe planiramo da i dalje jačamo kapacitet civilnog sektora da prati implementaciju standarda ljudskih prava putem sudskih postupaka. Nadalje, Fondacija će podržati ili organizovati monitoring nivoa usaglašenosti crnogorske sudske prakse sa standardima postavljenim u Evropskoj konvenciji da bi se pripremile preporuke kako se te prakse mogu poboljšati u skladu sa smjernicama Evropskog suda za ljudska prava. 

Finansiranje političkih partija

Što se tiče nedavnog usvajanja Zakona o amandmanima na Zakon o finansiranju političkih partija u crnogorskoj Skupštini, koji, prema reakcijama civilnog sektora, navodno odstupa od međunarodnih standarda u ovoj oblasti i diskriminiše vanparlamentarne stranke što se tiče finansiranja iz državnog budžeta, Fondacija planira da podrži aktivnosti koje vodi nevladin sektor u ovoj oblasti sa ciljem praćenja razvoja događaja, analize efekata novog zakona i njegove (ne)usaglašenosti sa međunarodnim standardima. Fondacija takođe planira da nastavi sa svojom podrškom monitoringu implementacije procesa finansiranja političkih partija, kao i drugih povezanih propisa (npr. odredbe o sukobu interesa, propisa u vezi javnih nabavki, itd.). Biće razmotrena podrška daljem razvoju referentnih instrumenata koji bi unaprijedili dostupnost informacija opštoj javnosti o različitim aspektima procesa finansiranja političkih partija, zaradama javih funkcionera i javnim nabavkama.

Slobodan pristup informacijama

Nacrt Zakona o slobodnom pristupu informacijama je konačno ušao u parlamentarnu proceduru nakon nekoliko odlaganja i vjerovatno će ga Skupština usvojiti na ljeto 2005. godine. Fondacija će ponuditi podršku u narednom periodu za monitoring implementacije ovog zakona. U tom pogledu postoji namjera da se organizuju različiti događaji koji će  povećati nivo informisanosti javnosti u vezi novih mogućnosti koje se nude novim zakonom u vezi pristupa javnim informacijama od strane zainteresovanih strana. Fondacija će se možda takođe uključiti u jačanje kapaciteta zvaničnika koji će biti zaduženi za implementaciju novog zakona. Obuka osmišljena za potrebe određenih ciljnih grupa, npr. lokalnih zvaničnika u samoupravama, novinara i/ili predstavnika javne uprave, itd., biće povjerena lokalnim nevladinim organizacijama.

ROMSKI PROGRAM

Aktivnosti realizovane u periodu jul 2004 - septembar 2005. godine

U prethodnom periodu obrazovanje je i dalje bilo dominantna sfera  djelovanja Fondacije u okviru Romskog programa. Fondacija je nastavila sa svojim aktivnostima u domenu formalnog i neformalnog obrazovanja Roma. U skladu sa svojom namjerom da nastavi sa podrškom unapređenju kvaliteta obrazovnih programa koji se odnose na romsku populaciju, Fondacija je, nakon prve faze uspješno završene u 2004. godine, podržala u januaru 2005. i drugu fazu projekta Romska obrazovna inicijativa (REI - Roma Education Initiative). Do juna 2005. projekat je sproveden u tri crnogorske opštine (Berane, Podgorica i Nikšić). Projekat je imao za cilj da pruži pozitivni/uspješni obrazovni model koji bi Ministarstvo obrazovanja i nauke Republike Crne Gore nakon predviđenog perioda implementacije (školske godine 2003/2004 i 2004/2005), nastavilo da razvija i unapređuje u zavisnosti od raspoloživih kadrovskih i finansijskih kapaciteta.

Glavni partner Fondacije u realizaciji ovog projekta bilo je Ministarstvo provjete i nauke Republike Crne Gore i Crna Gora, za razliku od nekih drugih zemalja u kojima se sprovodi REI projekat, predstavlja primjer razumijevanja i dobre saradnje vlade, građanskog sektora i međunarodnih organizacija i donatora. Pored Ministarstva prosvjete i nauke, koje je bilo partner u sprovođenju onog dijela projekta koji se odnosi na  aktivnosti  integracije romske djece u formalni obrazovni sistem , u mjestima gdje integracija Roma u formalni obrazovni sistem nije bila moguća, NVO "Pedagoški centar Crne Gore" u saradnji sa nekoliko romskih NVO i međunarodnih institucija koje se time bave, sproveo je neformalno obrazovanje romske djece i realizovao uvođenje romskih asistenata u proces nastave.

Primjena projekta REI  afirmisala je model integracije marginalizovanih socijalnih grupa u obrazovni sistem Crne Gore. Broj romske djece obuhvaćene predškolskim i osnovnim obrazovanjem povećan je 20 odsto u poređenju sa  školskom 2003/04 godinom. Realizovani ciljevi - definisani  u projektu REI - u skladu su sa ciljevima reforme obrazovnog sistema Crne Gore (mogućnost pristupa osnovnom obrazovanju; princip jednakih mogućnosti; dobro obrazovanje za sve, itd.) i sa ciljevima sadržanim u Akcionom planom za Dekadu romske inkluzije.

Prepreke između formalnog i neformalnog obrazovanja po prvi put su otklonjene uspostavljanjem jasne saradnje između institucija formalnog obrazovanja i NV-sektora. Prepoznat je značaj  rada romskih asistenata za potpunu integraciju romske djece u  obrazovanje i ustanovljen mehanizam sistematskog monitoringa rezultata romske djece na nivou škola i na nivou Ministarstva.

Fondacija je dalje, u smislu obezbjeđenja kontinuiteta u primjeni uspješnih projekata neformalnog obrazovanja romske djece (tamo gdje nije realizovana Romska obrazovna inicijativa), podržala organizovanje radionica za romsku djecu predškolskog uzrasta u Starom Baru. U okviru ovog projekta, organizovana je dopunska nastava za romsku djecu koja su redovni đaci osnovnih škola, a poseban program opismenjavanja je organizovan za one Rome  koji su prešli starosnu granicu za upis u redovnu školu.

Konačno, budući da nije bilo tačnih podataka o romskoj djeci obuhvaćenoj formalnim obrazovnim sistemom u Crnoj Gori,  Fondacija je podržala i u cjelosti finansirala projekat uspostavljanja cjelovite baze podataka o romskoj djeci uključenoj u formalni obrazovni sistem. Prikupljeni podaci su razvrstani po opštinama, školama i razredima.

Situacija u zemlji

Romska populacija je najviše marginalizovana manjina u Crnoj Gori u smislu siromaštva, diskriminacije i pristupa obrazovanju i zapošljavanju. Štaviše, veliki broj Roma, Aškalija i Egipćana (RAE)  tretiraju se kao izbjeglice i raseljena lica i njihov pravni status još nije definisan niti riješen. Na teritoriji Crne Gore ima oko 20 000 lica koja pripadaju romskoj etničkoj zajednici (iako se dio te populacije ne deklariše kao Romi) i njihov udio u ukupnoj populaciji je 3,3%. Procenat romske djece koja pohađaju redovnu školu ipak je veoma mali (na osnovu podataka koje je prikupio nevladin sektor, oko 1% učenika u školama su romska djeca), dok je procenat nepismenosti Roma izuzetno visok (76%).

Romska populacija u Crnoj Gori je uglavnom koncentrisana u predgrađima Podgorice kao i opštinama Nikšić, Bar, Tivat, i Berane. Oni uglavnom žive u improvizovanim  naseljima, bez sanitarnih uslova i bez osnovne infrastrukture. Nemoguće je, međutim, steći tačniji uvid u socio-ekonomski položaj Roma raseljenih sa Kosova, jer oni izmiču zvaničnoj  statistici, a posebna istraživanja određenih NVO-a otkrivaju samo dio slike njihovog statusa i načina života tih porodica. Dodatni problemi nastaju zato što mnogo romskih izbjeglica i raseljenih lica ne govori lokalni jezik i zato što postoje stalne tenzije i netolerancija  između  domaće romske populacije i Roma koji su raseljena lica.

2. februara 2005. godine inaugurisana je "Dekada romske inkluzije 2005-2015." kao proces tokom kojeg su se zemlje-učesnice obavezale da rade na smanjenju razlika među ključnim indikatorima ekonomskog i uopšte humanog razvoja Roma, kao što je i  utvrđeno u odgovarajućem Akcionom planu Dekade. Crna Gora je zvanično pristupila Dekadi i Vlada Republike Crne Gore je, u saradnji sa međunarodnim organizacijama i nevladinim sektorom, pripremila Nacrt Akcionog plana za Dekadu, koja je zvanično lansirana 8.aprila 2005. godine i predstavlja okvir aktivnosti usmjerenih na integraciju romske populacije u crnogorsko društvo. 

Nakon pokretanja inicijative za Dekadu, početkom 2005. godine u okviru inicijative Svjetske banke i Instituta za otvoreno društvo u Parizu je osnovan Romski obrazovni fond sa ciljem da doprinose smanjenju razlika u obrazovanju između romske i neromske populacije i ukidanju segregacije u obrazovnim sistemima. S tim u vezi, OSI je pokrenuo široku inicijativu da se aktivnosti i fondovi namijenjeni obrazovanju, koji su do tada  funkcionisali kroz Romski program u nacionalnim fondacijama, preusmjere na Romski obrazovni fond.

Uzimajući u obzir nove uslove za finansiranje i imajući u vidu izuzetan značaj i rezultate projekta Romska obrazovna inicijativa, Ministarstvo obrazovanja je u saradnji sa Pedagoškim centrom Crne Gore dostavilo predlog za podršku trećoj fazi projekta "Romska obrazovna inicijativa" direktno Romskom obrazovnom fondu, tražeći podršku za dalju primjenu ovog projekta, koji bi se , na taj način.proširio na još četiri opštine u Crnoj Gori. Romski obrazovni fond još nije riješio o ovom projektu.

Strateški ciljevi programa u 2006.

• Nastavak zalaganja, na strateškom nivou, u pravcu održive akcije za rješavanje pitanja Roma

• Stvaranje osnovnih preduslova  za ostvarenje prava Roma  - obezbjeđenjem besplatne pravne pomoći

Programski prioriteti u 2006.

Aktivnosti  zastupanja i  monitoringa

Imajući u vidu da je  većina aktivnosti u Romskom programu 2005. godine  bila povezana sa obrazovnim projektima (najveća i najznačajnija je bila REI) i da će uslijed gore navedenih okolnosti Romski program u 2006. raditi sa znatno smanjenim budžetom, Fondacija će nastojati da obezbijedi sistematsko praćenje  aktivnosti i nastojanja Vlade u procesu implementacije Akcionog plana za Dekadu romske inkluzije na nacionalnom nivou.

Budući da ima značajnu stratešku ulogu u reformi obrazovanja, Fondacija će i dalje uticati na reformu sistema formalnog obrazovanja Roma, odnosno  na jačanje standarda u domenu inkluzivnog obrazovanja i izgradnje institucija.

Štaviše, u slučaju da Romski obrazovni fond odobri Ministarstvu prosvjete i nauke i Pedagoškom centru  podršku za treću fazu Romske obrazovne inicijative, Fondacija će obezbijediti svu potrebnu tehničku podršku i saradnju u realizaciji projekta.

Fondacija će takođe aktivno učestvovati u projektu EUMAP programa Instituta za otvoreno društvo pod nazivom Jednak pristup obrazovanju za Rome i već je predložila potencijalne kandidate za crnogorski tim u tom projektu.

Stvaranje osnovnih preduslova za ostvarenje prava Roma  - obezbjeđenje besplatne pravne pomoći

Crnogorski nacionalni Akcioni plan za Dekadu romske inkluzije ne odnosi se na Rome raseljene sa Kosova, koji su u veoma nepovoljnoj situaciji u Crnoj Gori. Jedini kamp za interno raseljena lica je Konik, koji se nalazi u predgrađu Podgorice. Kamp se sastoji od dva dijela (Konik I i Konik II) i u njemu su smješteni samo Romi. Uslovi u ovim kampovima su izuzetno loši, sa pretrpanim, nehigijenskim nastambama. UNHCR u saradnji sa njemačkom organizacijom "HELP" gradi višespratnu stambenu zgradu u koju će smjestiti određene Rome sa Konika. Međutim, dok jedni napuštaju barake, drugi interno raseljeni Romi iz okoline se useljavaju, tako da se ne očekuje značajnija promjena strukture populacije u kampu. Trenutno oko 1.300 raseljenih i izbjeglih Roma (240 porodica) u kampu Konik I i 320 osoba (58 porodica) u kampu Konik II,  živi u veoma lošim uslovima. Takođe je i oko 200 porodica interno raseljenih Roma, Aškelja i Egipćana smješteno u blizini kampa. Oni su ranije dobijali pomoć od raznih međunarodnih organizacija i donatora, ali se situacija u tom pogledu pogoršava zbog postepenog povlačenja donatora. Jedina organizacija koja kontinuirano radi sa ovom populacijom je Crveni krst Crne Gore.

U Nikšiću, drugom najvećem gradu u Crnoj Gori, ima oko 850 pripadnika romske populacije. Tamo je 131 porodica, od kojih je 59 interno raseljenih porodica koje su smještene u pet naselja u predgrađu sa sličnim životnim uslovima kao i u kampovima u Podgorici. Njima nedostaje pomoć kako bi ostvarivali prava koja se odnose na građanski status, pribavljanje dokumenata i na ostvarivanje svih ostalih prava koje pruža domaće zakonodavstvo.

Iako u potpunosti svjesni prioritetnih oblasti  za aktivnosti koje su utvrđene u Akcionom planu, kao što su obrazovanje, zdravstvo, zapošljavanje i stambena politika, primjećujemo da Romima u Crnoj Gori nedostaju određeni preduslovi da bi mogli ostvarivati svoja prava.  Crveni Krst Crne Gore i druge romske i neromske NVO koje se bave pitanjima Roma takođe su identifikovale ovaj problem. Prvo, najznačajniji problem u ovoj oblasti je to što veći dio pripadnika romske populacije ne posjeduje lične isprave i u velikoj mjeri im je neriješen građanski status. Za to postoji nekoliko razloga, kao što su uobičajena diskriminacija u vezi sa ostvarivanjem njihovih prava (cijela romska populacija je bila izvan glavnog toka administrativnog procesa), neefikasnost  institucija i organa lokalne uprave, zanemarivanje romske populacije ili ignorisanje obaveza prema njoj, kao i relativno veliki broj izbjeglica i raseljenih lica.  Takođe je očigledno da Romi uglavnom nijesu informisani o pravima koja im daje nacionalno zakonodavstvo. Štaviše, i kad bi znali svoja prava, oni uslijed nedostatka sposobnosti, znanja (76 % nepismenih), materijalne i tehničke pomoći, ne bi bili u mogućnosti da pokrenu postupak ili zatražite  stručnu pomoć u ostvarivanju svojih prava. Stoga, čak i onda kada bi  relativno lako mogli ostvariti prava, odustaju i ne zalažu se za njih. S druge strane, očigledno je da romska populacija, s obzirom da živi na društvenim marginama, ima odbojan stav prema skoro svim kulturnim vrijednostima, uključujući i lična dokumenta kao i prava koja su im obezbijeđena  pozitivnim propisima. 

U nastojanju da se stvore neophodni preduslovi za Rome da ostvare svoja prava, Fondacija namjerava da, u saradnji sa organizacijom Crvenog krsta iz Podgorice i NVO "Romski centar" iz Nikšića, otvori kancelariju za pravnu pomoć Romima. U toj kancelariji, koja bi radila jednom nedjeljno u Podgorici i Nikšiću, advokat  bi besplatno davao Romima pravne savjete,  pripremao tužbe, žalbe, podneske, prigovore, molbe i druge  zahtjeve, pripremao nacrte ugovora, testamenata, izjava i drugih dokumenata i u određenim slučajevima (koji će se utvrditi  prema razrađenim kriterijima) zastupao klijente pred sudovima i drugim državnim organima. Partneri u realizaciji ovog projekta obezbijediće prostor za kancelariju i pobrinuti se da informišu Rome o mogućnostima da dobiju pravnu pomoć i  usluge kancelarije. Takođe će koordinirati aktivnosti i prikupljati podatke važne za  unapređivanje pravne pomoći.

ŽENSKI PROGRAM

Izvršene aktivnosti tokom 2004./5. godine i strategija za 2006 - 2007.

Situacija u zemlji

Ekonomski i politički kontekst u kome Ženski program Fondacije funkcioniše u Crnoj Gori je i prilično težak i složen. Crna Gora je još jako daleko od postizanja stabilnog privrednog rasta. Prema istraživanju koje je 2003. godine sproveo Program za razvoj Ujedinjenih nacija (UNDP), žene u Crnoj Gori zarađuju 17% manje nego muškarci. Politička složenost potiče prvenstveno od činjenice da je pažnja politčkih elita - i vladajuće koalicije koja je za nezavisnost i opozicionih partija koje joj se protive - u najvećoj mjeri usmjerena na pitanje crnogorske državnosti i njegovog potencijalnog razrješenja putem održavanja referenduma u prvoj polovini 2006. godine. Bolni i spori, kakvi već jesu po svojoj prirodi, mnogi reformski procesi, kao što su oni u obrazovanju ili u javnoj upravi, gotovo su u potpunosti zasjenjeni trenutnim političkim previranjima. U takvom kontekstu, a zasigurno ne po prvi put, ženska pitanja i rodna ravnopravnost se ne doživljavaju kao pitanja od posebne važnosti, već se ostavljaju po strani da bi se rješavala kada drugi problemi budu riješeni.

Međutim, ono što se čini da je okupilo većinu građana Crne Gore je zajednički pozitivan stav prema evropskim integracijama. Vlada je stvorila neophodne institucionalne preduslove za proces uvođenja standarda EU, a nevladin sektor je takođe intenzivirao svoje aktivnosti na obuci u vezi standarda EU da bi bio u stanju da odgovori na izazove i zahtjeve koji proističu iz usvajanja i implementacije zakonodavstva EU. Čitav niz ženskih NVO je takođe prepoznao da su evropske integracije zasigurno način i mogućnost za integrisanje rodnih pitanja u reformske procese. Nakon pozitivnog odgovora od strane Evropske komisije na Studiju izvodljivosti za Proces stabilizacije i pridruživanja EU za Srbiju i Crnu Goru, očekuje se da će pregovori otpočeti do kraja ove godine.  

Takođe treba pomenuti da postoji par drugih aktivnosti koje bi mogle da doprinesu pozitivnim promjenama u smislu poboljšanja položaja žena u Crnoj Gori. Naime, prvi Nacionalni akcioni plan za žene (NAP) koji obuhvata područja obrazovanja, kulture i medija, nasilja, itd. je trenutno u fazi izrade uz podršku UNDP-a i UNIFEM-a. Ovaj projekat vodi 10 ženskih NVO, a procesom koordinira Vladina Kancelarija za jednakost polova. Planira se da NAP bude predat Vladi na usvajanje do oktobra 2005. godine. Takođe su preduzimane i aktivnosti na izradi nacrta zakona o rodnoj ravnopravnosti, koji je - samo informacije radi - naglašen u Studiji izvodljivosti za SAP za Srbiju i Crnu Goru kao jedna od karika koje nedostaju u zakonodavstvu Crne Gore.

Ženski program Fondacije je tokom 2004. i 2005. godine djelovao u skladu sa prioritetnim potprogramskim linijama: Rod i obrazovanje, Nasilje nad ženama i Rodna integracija. Međutim, sa promjenom naglaska Fondacije za period 2005-2007. godine, kvalitativno nov pristup reformama koji će uključivati, sa jedne strane, podršku aktivnostima koje su najneophodnije za njihovu implementaciju (tj. obrazovanje i obuka), sa druge strane, monitoring kvaliteta implementacije, javno zastupanje i izrada preporuka za poboljšanja, Ženski program takođe planira da se usmjeri na izgradnju kapaciteta i javno zagovaranje i monitoring integrisanja rodnih pitanja, prvenstveno na polju obrazovanja i procesa evropskih integracija. U isto vrijeme, kriterijumi održivosti i odgovornosti će ostati vodeći principi za svaku odluku o aktivnostima i finansiranju.

Izvršene aktivnosti od jula 2004. do septembra 2005. godine

Ženski program FOSI ROM je tokom 2004. i 2005. godine funkcionisao u skladu sa osnovnim strateškim smjernicama Fondacije. Nastaviće da prati prioritetne potprogramske linije tokom čitave 2005. godine, sa namjerom da doprinese održivosti projekata koji su sistematski razvijani prethodnih godina funkcionisanja Ženskog programa u Crnoj Gori.

Tokom 2004. i 2005. godine Fondacija je podržala projekte u okviru sve tri potprogramske linije, odnosno na polju rodnih integracija, sprečavanja nasilja nad ženama i na polju roda i obrazovanja.

Programska linija Rodne integracije u posljednjih par godina bila je usmjerena prvenstveno na obezbjeđivanje podrške i pomoći Romkinjama da bi se olakšalo njihovo uključivanje u normalan društveni život i nekoliko projekata u vezi sa tim je podržano od juna 2004. godine. Međutim, tokom 2005. godine ova potkomponenta Ženskog programa je dotakla i druge oblasti, kao što je uticaj medija i rodna ravnopravnost u evropskim integracionim procesima.

Na polju rada sa romskim ženama i djevojčicama, jedan od projekata koji se odnosio na obezbjeđivanje psihosocijalne podrške sprovela je jedna romska nevladina organizacija u gradu Baru. Ovaj projekat je imao i posebnu komponentu koja se odnosila na podizanje nivoa svijesti Romkinja o neophodnosti uključivanja romske djece u formalno obrazovanje. Mini škola o rodnoj ravnopravnosti (petodnevni kurs) je organizovana u saradnji Romskog centra iz Nikšića i nevladine organizacije Anima (Ženske studije) iz Kotora za jedan broj romskih žena i djevojaka / aktivistkinja nevladinog sektora iz cijele Crne Gore. Takođe je važno napomenuti da je sprovedena opsežna studija i istraživanje položaja romskih žena i djevojčica u Nikšiću (drugom po veličini gradu u Crnoj Gori), a sproveo ga je novoosnovani Centar za romske inicijative.  Publikacija sa nalazima i preporukama je već predstavljena javnosti (publikacija je dostupna u PDF formatu - engleska verzija).

Do sada se samo jedan projekat bavio širom oblašću mas-medija, a odnosio se na uticaj mas-medija na stvaranje rodnog identiteta među srednjoškolkama. Rad na terenu (koji je obuhvatio 100 srednjoškolki iz 4 crnogorska grada) završio je krajem maja 2005. godine, a analiza opsežne studije će se izvršiti u narednih par mjeseci. Očekuje se da će se studija koristiti kao dodatni materijal za kurs iz Ženskih studija koje vodi nevladina organizacija Anima, i kao osnova za pripremu obuke i nastavnih programa za srednjoškolce i srednjoškolke da bi im se omogućilo da razviju kritički stav prema proizvodima mas medija. Nadamo se da će studija koristiti i kao početna tačka za dalje aktivnosti ka medijima, npr. organizovanju okruglih stolova, seminara za novinare, itd.

U skladu sa ukupnim pristupom Fondacije radu na jačanju kapaciteta nevladinih organizacija za bavljenje poljem evropskih integracija, Ženski program je takođe usmjerio pažnju na neophodnost integrisanja ženskih pitanja u razgovore o evropskim integracijama. Iz tog razloga je 2005. godine Fondacija inicirala dva velika projekta. Prvi  je ispitivanje koje je sprovela ženska NVO Ženska akcija o tome kakvi su kapaciteti (ženskih) NVO i institucionalnih mehanizama rodne ravnopravnosti da se bave pitanjem evropskih integracija kao i o tome koliko su upoznati sa milenijumskim razvojnim ciljevima, CEDAW-om i Pekinškom deklaracijom. Analiza nalaza istraživanja i preporuke za dalji rad su objavljene i predstavljene javnosti početkom jula (publikacija je dostupna u PDF formatu).

Drugim projektom koordinira Kancelarija za ravnopravnost polova Vlade Republike Crne Gore, a sastoji se od veoma opsežnog rada na prevođenju na crnogorski jezik ključnih dokumenata EU i Savjeta Evrope koji se odnose na rodnu ravnopravnost. Vodilo se računa da se ne prevode dokumenta koja su već prevedena na hrvatski, bosanski i srpski, već da se koriste u postojećem obliku. Vjerujemo da će  ove dvije publikacije, jedna sa prevodima EU direktiva, a druga sa prevodima dokumenata Savjeta Evrope, biti korisne za sve zainteresovane (ženske NVO, relevantne institucije, zakonodavna tijela, univerzitete, itd) podjednako i u Crnoj Gori i u regionu bivše Jugoslavije. Oba projekta su uglavnom finansirana iz Evropskog programa Fondacije.

Fondacija takođe podržava učešće Crne Gore u SEE EONET projektu.

Kroz potkomponentu ženskog programa Sprečavanje nasilja nad ženama, nastavili smo da podržavamo saradnju između nevladinih organizacija, javnih institucija i lokalne zajednice kao preduslova uspješnog sprečavanja nasilja u porodici. Nakon što je, uz podršku Fondacije, u Nikšiću oktobra 2003. potpisan memorandum o saradnji između nevladinih organizacija i lokalnih institucija, lokalni timovi su 2004. osnovani u Podgorici, Beranama, Bijelom Polju i Ulcinju i potpisani su memorandumi o saradnji. Da bi dalje podržala i unaprijedila kvalitet rada lokalnih timova, Fondacija je takođe obezbijedila sredstva za trodnevne seminare na kojima su članovi/ice lokalnih timova upoznali  metode rada sa žrtvama nasilja. Takođe su organizovani i seminari za sve lokalne timove sa ciljem razvijanja njihovih kapaciteta da prikupljaju sredstva i da upravljaju projektima. Ovi seminari su finansirani i sredstvima iz programa lokalne samouprave FOSI-Predstavništva CG. Lokalni tim u Nikšiću je otišao korak dalje u promovisanju svog rada i podizanja svijesti zajednice o brojnim problemima u vezi nasilja u porodici, pa je organizovao seminar za nastavnike/ce u školama, napravio prezentacije za osoblje lokalne bolnice i organizovao dva okrugla stola za građane.

Fondacija je takođe podržala rad nacionalnih monitorki za STOPVAW web-sajt i obezbijedila sredstva da pokrije putne troškove za njihov odlazak na obuku u Budimpeštu.

U potkomponenti Rod i obrazovanje Fondacija je nastavila da podržava alternativni program Ženske studije, koji vodi NVO Anima iz Kotora. U martu 2005. treća generacija polaznica počela je da pohađa kurs ženskih studija u trajanju od dvanaest vikenda, koji obuhvata široki spektar tema uz angažovanje eksperata za rod iz Crne Gore i iz čitavog regiona (uglavnom iz Zagreba, Beograda i Novog Sada). Projekat Ženskih studija podržavamo zajednički sa Kvinna Till Kvinna-om.

U okviru aktivnosti koje se odnose na obrazovanje, Fondacija je takođe podržala, putem programa EAST/EAST i Ženskog programa, organizovanje regionalne konferencije o prevazilaženju rodnih stereotipa u osnovnoškolskom obrazovanju. Konferencija je održana u Crnoj Gori u oktobru 2004. godine, uz učešće predstavnica ženskih nevladinih organizacija i ministarstava/institucija obrazovanja iz Srbije, Kosova, Hrvatske, Bosne i Hercegovine i Crne Gore. Dr Iveta Silova, ko-autorka knjige "Otvoreni umovi - mogućnosti za rodnu ravnopravnost u obrazovanju", na poziv Fondacije, predstavila je ovu publikaciju.

Konferencija je imala direktan nastavak u izradi dvogodišnjeg regionalnog projekta koji se odnosi na analizu nastavnih planova i programa u svim pomenutim zemljama. Koordinator projekta, ženska NVO Ženska akcija iz Crne Gore aplicirala je za RE:FINE sredstva OSI programa podrške obrazovanju i sa zadovoljstvom obavještavamo da im je nedavno dodijeljen grant.  

Kao dio dugoročne posvećenosti Fondacije osnaživanju Ženskog informaciono-dokumentacionog centra (INDOK) i 2004. i 2005. godine Ženski program je pružio podršku nizu aktivnosti koje su se sprovodile u INDOK-u : press-clipping, mjesečne analize dnevnih novina, postavljanje web-sajta, objavljivanje časopisa  "Pressjek" (koji sadrži analize medija), nabavka i distribucija relevantnih dokumenata, itd.

Kako je planirano Strategijom Ženskog programa za 2005. godinu, Fondacija je u jesen 2004. godine sprovela analizu potreba / studiju izvodljivosti za INDOK da bi se istražili najbolji načini za razvijanje i osnaživanje ovog centra i obezbjeđivanje njegove održivosti. Studija je pokazala da postoji velika potreba, a zasigurno i mjesto na crnogorskoj ženskoj NV-sceni za INDOK-om, ali da svakako treba obezbijediti i više napora i više sredstava da bi se obezbijedio razvoj njegovih kapaciteta i institucionalni razvoj.

Studija predlaže: "da bi se razvila održiva strategija za INDOK program, bilo dobro razmotriti sugestije i ideje koje su proistekle iz intervjua sprovedenih sa predstavnicima državnih institucija i međunarodnih i lokalnih NVO (tokom boravka konsultantkinje u Crnoj Gori). Zajedničko je stanovište da je neophodno da INDOK program bude više vidljiv putem snažnije njegove promocije na ženskoj sceni i u opštoj javnosti (uključujući medije i državne institucije). Za potrebe efikasnije komunikacije, pojedinci su predložili stvaranje odvojenih ženskih mailing lista, osnivanje ženske mreže u Crnoj Gori, dodatne i stalne tematske rasprave unutar ženskih NVO, kao i između ženskih grupa i državnih institucija zaduženih za probleme žena i njihov bolji položaj u društvu, Univerziteta i ženskih NVO."                     

Osim preporuka za konkretne akcije koje se odnose na obuku članica tima INDOK-a i dodatnog angažovanja novih osoba, studija je takođe preporučila da "INDOK koordinatorke, zajedno sa koordinatorkom Ženskog programa, treba da ulože dodatne napore na planiranju i održavanju tematskih sastanaka sa ženskim grupama da bi se jasnije definisali prioriteti i stavovi koji će poslužiti kao osnova za razvoj strategija za ukupnu žensku akciju. To bi, između ostalih stvari, osiguralo poboljšano korištenje postojećih kapaciteta ženskih organizacija u iznalaženju optimalnih dugoročnih rješenja za održivost INDOK programa u Crnoj Gori."

Na osnovu nalaza analize potreba /studije izvodljivosti, strategija Ženskog programa za 2006-2007. godinu biće osmišljena na takav način da pruži podršku daljem osnaživanju INDOK-a u najvećoj mogućoj mjeri.

Strateški prioriteti za 2006-2007. godinu

U skladu sa ukupnom strategijom Fondacije za 2006-2007. godinu, prioriteti Ženskog programa se mogu šire definisati kao podizanje nivoa svijesti/jačanje kapaciteta i integrisanje rodnih aspekata u javne politike: javno zagovaranje i monitoring integracije rodnih pitanja u različita polja, prvenstveno u okviru evropskih integracija i obrazovanja. Fondacija će podržati i pratiti implementaciju Nacionalnog akcionog plana za žene kada i gdje to bude moguće. Kao što je bio slučaj i 2003. godine, Ženski program će blisko sarađivati sa ostalim programima Fondacije, posebno sa evropskim, obrazovnim i romskim programom, tako što će koncipirati i voditi međusektorske projekte,  pokušati da poboljša uticaj aktivnosti  koje se preduzimaju u okviru Ženskog programa.

Iz svih gore navedenih razloga, u periodu od 2006-2007. godine Ženski program planira da inicira i/ili nastavi da podržava aktivnosti koje spadaju u potprogramske oblasti Rod i obrazovanje i Rodna integracija. Potprogramska linija Rod i obrzovanje nastaviće da podržava obrazovno-istraživačke i informaciono-dokumentacione projekte, a posebna pažnja će se posvećivati osnaživanju komponente monitoringa. Komponenta monitoringa u novoj strategiji Ženskog programa uključivaće rad Nacionalnih STOPVAW monitora/ki (zaustavite nasilje nad ženama). Potprogramska linija Rodna integracija i dalje će biti usmjerena na pitanja Romkinja, ali će takođe obuhvatati i obuku i javno zagovaranje za integrisanje rodnih pitanja u procese evropskih integracija. Vjerujemo da će tako široko definisane oblasti rada omogućiti Ženskom programu da ima fleksibilan pristup i da pruži podršku tamo gdje je najpotrebnija.

Međutim, što se tiče potprograma Nasilje nad ženama, Fondacija planira da smanji svoj budžet koji se odvaja za ovu potkomponentu da bi mogla usmjeriti više napora i sredstava na preostala dva potprograma, odnosno Rod i obrazovanje i Rodna integracija.

U potpunosti svjesni toga da je problem nasilja i dalje daleko od rješenja, vjerujemo da sa obukom i podrškom pruženom lokalnim timovima, Ženski program FOSI- Predstavništva Crna Gora može sigurno da zaključi većinu svojih aktivnosti na polju nasilja nad ženama. Argumenti u prilog ovakvom pristupu se mogu naći u kontekstu u okviru koga će naš program funkcionisati u budućnosti. Prvo, postoji nekoliko vrlo aktivnih i pouzdanih NVO angažovanih protiv nasilja nad ženama a, osim toga, u nekoliko opština su osnovani i obučeni lokalni timovi za sprečavanje nasilja nad ženama. Osim toga, država je preduzela prve korake na ublažavanju problema nasilja u porodici izradom nacionalnog plana koji, kao jednu od svojih komponenti, uključuje i saradnju sa nevladinim organizacijama i osnivanje lokalnih timova. Takođe, i Kancelarija za ravnopravnost polova će biti angažovana na imenovanju lica zaduženih za rodnu ravnopravnost u svim crnogorskim opštinama i nadamo se da će moći da povežu rad lokalnih timova sa snažnijim funkcijama opštinskih vlasti na polju rodnih pitanja i sprečavanja nasilja nad ženama.

Ženski program Fondacije je tokom šest godina svog postojanja (1998-2005.) ostavio značajan trag na polju sprečavanja nasilja nad ženama (od stvaranja i institucionalnog jačanja i jačanja kapaciteta ženskih NVO, doprinosa razvoju više rodno-senzitivnih zakona, obuke za podizanje nivoa svijesti za osoblje državnih institucija, do onsivanja i obuke timova koji se sastoje od nevladinih organizacija i lokalnih institucija odgovornih za dalji rad na ovom polju na lokalnom nivou). Ta činjenica i sve veće prisustvo drugih donatora i međunarodnih i bilateralnih institucija koje su spremne da podrže projekte usmjerene protiv nasilja nad ženama (NOVIB, Mama Cash, Kvinna till Kvinna, Konzulat Sjedinjenih Američkih Država, Italijanski konzulat, itd.) ostavljaju, vjerujemo, dovoljno prostora Fondaciji da smanji podršku borbi protiv nasilja nad ženama i da se usredsrijedi na oblasti u kojima najviše može da doprinese.

Međutim, a kao što je već i rečeno, Ženski program namjerava da nastavi sa pružanjem podrške radu nacionalnih STOPVAW monitora/ki jer su monitoring i inicijative javne politike sada u središtu ukupne strategije FOSI-Predstavništva Crna Gora.

Uzimajući u obzir da Kancelarija za ravnopravnost polova i 10 ženskih NVO trenutno pripremaju prvi Nacionalni akcioni plan za žene u Crnoj Gori, vjerujemo da će INDOK nacionalni STOPVAW monitori/ke igrati još važniju ulogu u budućnosti u monitoringu implementacije Nacionalnog akcionog plana.

Rod i obrazovanje

Podrška programu alternativnih Ženskih studija  

FOSI Predstavništvo Crna Gora će nastaviti da sarađuje sa Kvinna Till Kvinna-om na pružanju podrške alternativnim kursevima ženskih studija koje sprovodi NVO Anima iz Kotora koja se, tokom posljednje tri godine saradnje, pokazala kao pouzdan partner sposoban da ponudi raznovrsne i kvalitetne programe.

Međutim, pokušaćemo da tokom 2006. i 2007. godine osnažimo regionalnu komponentu programa organizovanjem u Crnoj Gori regionalnog sastanka centara za ženske studije i zajedno sa tim, da pošaljemo otvoreni poziv za intenzivni seminar ženskih studija u trajanju od  4-5 dana.

Na osnovu rezultata istraživanja rodnih stereotipa u crnogorskim udžbenicima i nedavno odobrenog projekta RE:FINE pod nazivom "Prevazilaženje rodnih stereotipa u osnovnoškolskom obrazovanju", Fondacija će pokušati da poveže ovaj program sa procesima reforme obrazovanja koji se trenutno odvijaju u Crnoj Gori, posebno u smislu potrebe za rodnom senzitivnošću u udžbenicima i podizanja svijesti nastavnika/ca u školama o rodnim pitanjima.

Nakon objavljivanja rezultata istraživanja uticaja masovne kulture na formiranje rodnog identiteta među srednjoškolkama, koji će se koristiti kao radni materijal na kursevima ženskih studija, ali i kao polazna tačka za izradu projekata za obuku srednjoškolaca, Ženski program će takođe ostati otvoren za razmatranje podrške takvim i drugim kvalitetnim obrazovnim projektima.

Podrška osnaživanju Ženskog informaciono-dokumentacionog centra i nacionalnih STOPVAW monitora/ki

Kako je već rečeno, dugoročni cilj Fondacije je da prati i utiče sa aspekta rodnih pitanja na promjene koje se dešavaju u obrazovanju, evropskim integracijama i drugim reformama u Crnoj Gori. Iz tog razloga je potrebna dodatna podrška Ženskom informaciono-dokumentacionom centru - i finansijska i tehnička. Da bi se utvrdili najkorisniji načini razvijanja i osnaživanja INDOK-a, Ženski program je sproveo analizu potreba / studiju izvodljivosti u oktobru 2004. godine. Studija je pokazala da postoji očigledna potreba, a zasigurno i mjesto na crnogorskoj ženskoj NV- sceni za INDOK-om, ali da treba preduzeti više napora, sredstava i koordiniranih aktivnosti da bi se obezbijedio razvoj njegovih kapaciteta i institucionalni razvoj.

Na osnovu preporuka studije, a u skladu sa svojim strateškim ciljem da vrši monitoring procesa reformi sa rodnog aspekta, Ženski program FOSI ROM-a planira da uloži najveće napore tokom 2006.-2007. godine u osnaživanje kapaciteta Informaciono-dokumentacionog centra da bi mu se omogućilo da preduzima, osim svojih redovnih aktivnosti prikupljanja i distribucije informacija, takođe i funkcije monitoringa, javnog zagovaranja i savjeta za javne politike. Termin "kapaciteti" ovdje obuhvata i kadrovske i tehničke resurse, prikupljanje sredstava, obuku za odnose sa javnošću, analizu i izradu javnih politika, itd. Takođe vjerujemo da treba uložiti više napora u promovisanje INDOK-a unutar Crne Gore da bi se shvatio i kao resurs materijala, ali i kao veza sa regionom i sa svijetom. U tom kontekstu bi bilo korisno uvesti komponentu umrežavanja u formi organizovanja redovnih godišnjih sastanaka na kojima će se sve ženske NVO okupljati i razmjenjivati informacije i iskustva te razmatrati oblasti potencijalne saradnje.

Aktivnosti INDOK-a će biti usaglašene sa radom nacionalnih STOPVAW monitora/ki koji Fondacija takođe planira da podrži, jer je to u potpunosti u skladu sa opštim strateškim pristupom Fondacije da postepeno pomjera fokus svog djelovanja sa funkcija  podrške/konsultacija/koordinacije na monitoring/javno zagovaranje/savjete u vezi javnih politika za period od 2005 - 2007.godine.

Rod i integracija

Podrška projektima za Romkinje

Iako ima mnogo aktivnosti na polju podrške romskoj zajednici, posebno u stvaranju okruženja za kvallitetno obrazovanje i lakšu integraciju u društvo, većina ovih programa izgleda da nema jaku rodnu komponentu. Zbog toga Fondacija planira da nastavi sa podrškom koju pruža to Romkinjama, kao i da javno zagovara promovisanje i zaštitu ženskih ljudskih prava Romkinja. Vjerujemo da rezultati istraživanja položaja Romkinja u Nikšiću, drugom po velični gradu u Crnoj Gori, jasno pokazuju potrebu i daju čvrstu osnovu za izradu mnogih projekata koji imaju za cilj da podrže Romkinje i to ne samo u ovom gradu već i na drugim mjestima u Crnoj Gori. Ženski program će sarađivati sa Romskim programom u pružanju podrške projektima koji se odnose na Romkinje.

Žene i  EU

Ženski program će, u saradnji sa Evropskim programom Fondacije, podržati učešće Crne Gore u SEE EONET projektu, kao i aktivnosti koje imaju za cilj da informišu javnost o SEE EONET projektu i zagovaraju implementaciju njegovih preporuka. Podrškom  istraživanju o tome koliko su ženske NVO upoznate sa rodnim zakonodavstvom EU i drugim međunarodnim dokumentima koji se odnose na rod (Milenijumski razvojni ciljevi, CEDAW, Pekinška deklaracija), prevođenjem i objavljivanjem dokumenata EU i Savjeta Evrope koji se odnose na rod, i planom da se organizuje seminar obuke o pitanjima EU za ženske NVO, Fondacija je stvorila solidnu osnovu za dalje promovisanje rodnih pitanja u procesu reformi i evropskih integracija.

Pomenuto istraživanje o tome koliko ženske NVO poznaju rodne direktive EU i druge dokumente i konvencije koje se odnose na rod jasno je pokazalo da, iako postoji spremnost ženskih nevladinih organizacija da pomognu u promovisanju rodne ravnopravnsti u evropskim integracionim procesima, postoji takođe  i velika potreba za razvijanjem njihovih kapaciteta i znanja po tom pitanju. U tom kontekstu, Ženski program planira da pruži podršku i za projekte obuke i za projekte javnog zagovaranja ženskih NVO u Crnoj Gori.