ROMSKI PROGRAM

Opis programa:

Počeci Romskog programa Fondacije vezuju se za period 1998 - 1999. godina i podršku prvim projektima neromskih nevladinih organizacija koje su radile sa romskom djecom (radionice, opismenjavanje, "sticanje osnovnih navika" i sl.). Fondacija je, u tom periodu, pomogla i osnivanje prvog romskog udruženja, održavanje okruglog stola o statusu Roma i sociološkog istraživanja na istu temu. Prema popisu stanovništva u Crnoj Gori iz 1991. godine, 3282 gradjanina su se izjasnila kao Romi. Kasniji podaci (obezbijedjeni posredstvom istraživanja opštinskih Centara za socijalni rad, organizacija Crvenog krsta i romskih udruženja), medjutim,  govorili su da ih je 1999. godine u Crnoj Gori bilo oko 21.000(1). Nakon rata na Kosovu, prema nekim podacima, više od 40.000 kosovskih Roma je prešlo preko teritorije Crne Gore, uglavnom nastavljajući put u zemlje zapadne Evrope. Podaci o obrazovanju romske populacije su zabrinjavajući(2), dok nezaposlenost, nedefinisan konstitucionalni status, nizak životni standard i loši uslovi života predstavljaju samo neke od problema sa kojima se suočava romska populacija u Crnoj Gori.

Romski program je definitivno našao svoje mjesto medju strateškim prioritetima FOSI ROM 2000. godine, kada je podržano ukupno 12 projekata - uglavnom iz domena edukacije (pripreme za školu, opismenjavanja nepismenih i obrazovanja za zanate). Zaključno sa stipendijama za trinaest srednjoškolaca Roma, 2001. godine je podržano 34, a tokom 2002. godine 12 projekata koji su (osim par medijskih projekata) uglavnom bili usmjereni na edukativne aktivnosti i unaprjedjenje obrazovanja Roma.

Budući da je edukacija Roma identifikovana kao apsolutni prioritet i osnovni preduslov za uspješno rješavanje ostalih problema romske populacije (poput zaštite elementarnih ljudskih prava i bolje društvene integracije Roma), ovom prioritetu prilagodjeni su i različiti segmenti Romskog programa Fondacije u njegovom tadašnjem obliku:

• Podrška projektu "Dječji vrtić kao porodični centar i Romi u njemu" koji je imao za cilj uključivanje romske djece predškolskog uzrasta u redovan vaspitno - obrazovni proces (ovaj projekat se uspješno sprovodio tokom školske 2001/2002 i 2002/2003 godine u JPU "Jelena Ćetković" u Podgorici, uz postepeno širenje projekta i na javne predškolske ustanove "Radmila Nedić" u Beranama i "Dragan Kovačević" u Nikšiću tokom 2004. godine;

• podrška projektima kojima je obezbjedjivana dopunska nastava za romsku djecu koja pohadjaju osnovnu školu;

• podrška projektima koji su imali za cilj opismenjavanje (u saradnji sa Radničkim univerzitetom) romske djece koja su po svom uzrastu (9 - 18 godina) prerasla starosnu granicu za upis u osnovnu školu. Ova aktivnost imala je za cilj da djeci omogući naknadnu šansu za upis u odredjeni razred osnovne škole - nakon položenog vanrednog ispita u organizaciji Radničkog univerziteta;

• edukacija aktivista romskih nevladinih organizacija;

• podrška projektima koji su nudili razne vidove obrazovanja za zanate;

• podrška projektima usmjerenim na prosvjećivanje Romkinja u domenu ostvarenja prava na zdravstvenu zaštitu;

• stipendije za srednjoškolce Rome (Mediji: "Dan" - 28.01.2007.).

Imajući u vidu naprijed navedeno, a uvidjajući probleme identifikovane u obrazovanju romske djece i istovremeno potrebu postizanja održivih rezultata, FOSI ROM i UNICEF su u februaru 2003. godine potpisali Memorandum o saradnji sa Ministarstvom prosvjete i nauke RCG kojim su strane potpisnice jasnije definisale svoje odgovornosti u domenu obrazovanja romske djece.  Fondacija je dalje, u smislu teksta Memoranduma, a u cilju kreiranja jednog održivog modela obrazovanja romske djece, odlučila da iskoristi dodatna sredstva raspoloživa u okviru tzv. Romske obrazovne inicijative (tj. OSI mrežne inicijative REI) sa sjedištem u Budimpešti, okupi zainteresovane donatore i napravi značajan pomak u pravcu kreiranja eksperimentalnih model centara za obrazovanje romske djece na tri odabrane lokacije u Crnoj Gori. Projekat kandidovan od strane Fondacije a pod nazivom "Romska obrazovna inicijativa u Crnoj Gori" odobren je krajem septembra 2003. godine i njegova implementacija počela je u januaru 2004. godine. FOSI ROM, UNICEF i Ministarstvo prosvjete i nauke (uz finansijsku podršku REI i ekspertsku/operativnu podršku Pedagoškog centra Crne Gore kao primarnog partnera u implementaciji) kroz navedeni projekat su radili u pravcu intenzivnije integracije romske djece (uzrasta od 0 – 18 godina) u crnogorski formalni obrazovni sistem. Projekat je realizovan u tri crnogorske opštine (Berane, Podgorica i Nikšić) i okupio je (pored navedenih partnera) nekoliko romskih i neromskih nevladinih organizacija i medjunarodnih institucija koje su radile na istom zadatku: da se obezbijedi pozitivan, uspješan obrazovni model koji bi Ministarstvo prosvjete i nauke RCG nakon isteka predvidjenog perioda implementacije projekta (2003/2004 i 2004/2005 školska godina) dalje razvijalo i unapredjivalo shodno raspoloživim ljudskim i finansijskim kapacitetima.

Izmjene nastale u implementaciji Romskog programa tokom 2005. godine posljedica su šire inicijative u okviru Instituta za otvoreno društvo da, u kontekstu implementacije Dekade romske inkluzije (2005 - 2015. godina), preusmjeri svoje finansijske resurse u dijelu obrazovanja romske populacije na novoformirani Romski obrazovni fond (REF) sa sjedištem u Parizu. Nakon preusmjeravanja većeg dijela budžeta Romskog programa na REF, Fondacija je svoje aktivnosti u ovom programskom segmentu usmjerila na savjetodavnu ulogu u projektu "Romska obrazovna inicijativa" posredstvom koje je bila u mogućnosti da doprinese daljem razvijanju projekta kojem je u protekle dvije godine posvetila značajnu pažnju i resurse. U tom smislu, Fondacija je tokom 2006. godine, u saradnji sa Ministarstvom prosvjete i nauke RCG i ostalim partnerima u projektu iz civilnog sektora, kontinuirano pratila implementaciju projekta koji se od oktobra 2005. godina finansira uz podršku REF-a. Posredstvom svoje dalje podrške procesu reforme obrazovanja, Fondacija je nastavila da utiče na unapređenje integracije Roma u formalni obrazovni sistem na sistemskom nivou kroz, prije svega, dalju podršku unapređenju standarda u oblasti inkluzivnog obrazovanja i izgradnje institucija i aktivnosti na planu medijske promocije inkluzije romske djece u formalni obrazovni sistem. Fondacija je svoje napore u tom periodu uložila i u promovisanje Nacionalnog akcionog plana za Dekadu romske inkluzije i unapređenje kapaciteta romskih nevladinih organizacija da se aktivnije uključe u monitoring relevantnih vladinih politika koje se tiču Roma.

Tokom 2006. i 2007. godine radili smo na daljem zagovaranju dugoročnih i održivih politika koje definišu određene aspekte položaja Roma. Fondacija je aktivno učestvovala u monitoring-projektu "Jednak pristup obrazovanju za Rome koji, u saradnji sa OSI Education Support Program-om i Roma Initiatives Office, realizuje mrežni OSI European Union Monitoring and Advocacy Program (EUMAP) iz Budimpešte. Projekat je imao za cilj kontinuirano praćenje efekata relevantnih nacionalnih programa koji se tiču obrazovanja Roma u zemljama učesnicama Dekade romske inkluzije, sa posebnim akcentom na politiku desegregacije i promovisanje učešća romskog civilnog sektora u definisanju prioriteta nacionalne obrazovne politike. U okviru projekta, četvoročlani tim iz Crne Gore pripremio je izvještaj pod nazivom "Jednak pristup kvalitetnom obrazovanju za Rome u Crnoj Gori" koji sadrži procjenu kvaliteta obrazovanja romske djece u Crnoj Gori i daje preporuke relevantnim akterima o načinima unapređenja tog pristupa. Izvještaj je predstavljen stručnoj javnosti na okruglom stolu održanom u aprilu 2008. godine.

Tokom 2008. godine, Fondacija je, u implementaciji Romskog programa, posebnu pažnju posvetila unapređenju kapaciteta romskih nevladinih organizacija da efikasnije učestvuju u definisanju i tretiranju problema romske populacije u Crnoj Gori. Budući da je u novembru 2007. godine usvojena Strategija za poboljšanje položaja RAE populacije u Crnoj Gori, obezbijeđena je, uz podršku OSI Kancelarije za romske inicijative iz Budimpešte, dalja institucionalna podrška Koaliciji romskih nevladinih organizacija "Romski krug" u cilju kreiranja neophodnih preduslova za fokusiranje romskog sektora na strateška pitanja. U saradnji sa mrežnom OSI Local Government Initiative iz Budimpešte, Fondacija je realizovala i program unapređenja kapaciteta relevantnih predstavnika romskog civilnog sektora u pisanju dokumenata u vezi sa sprovođenjem javnih politika i razvijanja vještina javnog zastupanja njihovih interesa. 

Fondacija u narednom periodu, u implementaciji Romskog programa, ostaje posvećena prioritetima ustanovljenim aktuelnom programskom strategijom, u cilju dalje promocije integracije Roma kroz podršku projektima koji unapredjujuju njihove kapacitete i dalje promovišu njihov identitet.

¹ Podaci preuzeti iz dokumenta Ministarstva inostranih poslova Republike Crne Gore pod nazivom "Položaj Roma u Crnoj Gori", maj 2003. godine. (nazad ^)

² Istraživanje koje su sprovele nadležne državne institucije i medjunarodne organizacije u Crnoj Gori u pogledu stanja obrazovne strukture romske populacije u Crnoj Gori pokazuje da je 77,9 % pripadnika ove populacije bez ikakve školske spreme. Od ovog broja 80,6 % je nepismeno a samo 16,5 % Roma ima završenu osnovnu školu. Manje od 10% romske djece koja upišu osnovnu školu istu i završi. (nazad ^)