FORUM ŠKOLA EVROPSKIH INTEGRACIJA

Tema: "Put zemalja centralne i istočne Evrope u Evropsku uniju i perspektive zapadnog Balkana"

Gošća: dr Judy Batt

Moderator: Momčilo Radulović, generalni sekretar Evropskog pokreta u Crnoj Gori

Forum škola evropskih integracija svečano je otvoren predavanjem Dr Judy Batt, ekspertkinje Instituta za bezbjednosne studije Evropske unije (EUISS) iz Pariza. Predavanje na temu "Put zemalja centralne i istočne Evrope u Evropsku uniju i perspektive zapadnog Balkana" ticalo se aktuelnih tema u odnosima između EU i zapadnog Balkana: problematike procesa pridruživanja i poteškoća sa kojima se zemlje zapadnog Balkana susreću na ovom putu, uz komparativnu analizu sa iskustvom zemalja centralne i istočne Evrope.

Po riječima Dr Batt, u posljednje vrijeme primjetan je znatan osećaj nezadovoljstva, razočarenja i nestrpljenja, ne samo u zemljama zapadnog Balkana, već i u samoj EU. Nesigurnost je dodatno pojačana neuspjehom evropskog ustava i sve češćim pominjanjem "zamora od proširenja". Realno gledano, rekla je dr Batt, trenutna situacija u regionu nipošto ne opravdava ovakve strahove. S jedne strane, zemlje zapadnog Balkana jesu na samom početku procesa pridruživanja, i prirodno je očekivati probleme, istakla je ona, upoređujući trenutno stanje sa stanjem u Slovačkoj 1996. S druge strane, samo u posljednjih godinu dana učinjeno je mnoštvo značajnih pomaka u pravcu pridruživanja: Hrvatska i Turska, a zatim i Makedonija dobile su status zemalja kanditata, Srbija i Crna Gora i Bosna i Hercegovina započele su pregovore o stabilizaciji i pridruživanju, a Albanija ih je u decembru čak privela kraju.

Ipak, postoje i znatne razlike u odnosu na zemlje centralne Evrope, i to je ono što izaziva zabrinutost.

Prije svega, kaže Dr Batt, nema dovoljno vremena da se čeka na postupne reforme u jugoistočnoj Evropi. Evropska unija nastavlja da se razvija, i postoji bojazan da će zemlje zapadnog Balkana sve više zaostajati. Poslije pada komunizma u CIE, postojao je opšti konsenzus o "povratku Evropi", i te zemlje su činile sve da dokažu svoje pravo da budu Evropljani. U EU je i tada postojao strah od proširenja, ali su reformske snage bile dovoljno jake da natjeraju EU da ih prihvati i da se prilagodi realnostima promjene.

Zemljama jugoistočne Evrope nedostaje taj unutrašnji motor reformi. "Mi u Evropskoj Uniji", kaže dr. Batt, "stalno imamo utisak da će se, ako mi ne vršimo stalne pritiske, čitav proces zaustaviti, ili čak da će doći do ponovnog sukoba. Dogadjaji u Makedoniji 2001. i na Kosovu 2004. potvrđuju da ovaj scenario nije nemoguć".

Kao suštinu problema, dr Batt je navela najprije pitanje državnog statusa, a zatim i problem nepovjerenja.

Da bi se krenulo u reforme, neophodno je imati funkcionalnu državu i stvoriti opšti nacionalni konsenzus oko ovog procesa. Na prostoru jugoistočne Evrope rijetke su čak i države sa potpuno riješenim državnim statusom, a kamoli izgrađene, funkcionalne države. S druge strane, teško je i započeti izgradnju, jer postoji ogroman problem nepovjerenja između svih aktera u regionu, izjavila je Batt, rekavši da "niko nikom ne vjeruje". To nepovjerenje je očigledno među zemljama regiona, ali i unutar njih: među različitim entitetima i elitama, gdje demokratska politika postaje igra u kojoj, da bi neko dobio, neko drugi obavezno gubi. Ta "militarizacija politike" kako ju je nazvala Dr Batt, ogleda se u stavu običnih građana koji na politiku gledaju isključivo sa cinizmom ili apatijom.

Postoji nedostatak političke volje, naglasila je Batt, ali je činjenica da bi u tim uslovima rijetko koja vlada uspjela da mobiliše društveni kapital za reformu. Očigledan primjer je Makedonija, čija državna uprava niže uspjeh za uspjehom na polju evropskih integracija, ali su građani prema njima i dalje ravnodušni: oni te uspjehe ne osjećaju, niti im vjeruju.

Najzad, postoji i znatno nepovjerenje prema Evropskoj uniji, koje nažalost nije jednostrano, a nije ni neopravdano. Za zemlje centralne i istočne Evrope, od 1989. na ovamo "povratak u Evropu" je uspio da okupi sve društvene činioce. Granice, koje su dugo bile zatvorene, najednom su se otvorile i ljudi su prihvatili Evropsku uniju kao dio svog novog nacionalnog identiteta. Za zemlje Balkana, tih 15 godina prošlo je u ratovima, izolaciji, i sankcijama koje su kriminalizovale državni aparat i prekinule svaki kontakt za Evropom, koja je sve dotada bila na dohvat ruke. Mnogi u regionu i danas smatraju da ih je Evropska unija izdala, da im nije pomogla kada im je pomoć bila potrebna, i da ih i dalje nepravedno drži u izolaciji uz pomoć viznog režima koji kažnjava građane za nesaradnju njihovih vlada. Aktivisti civilnog društva takođe dobijaju vrlo malo podrške od EU, što je dijelom i greška birokratske "mašinerije", koja je specijalizovana za velike sume novca koje su primjerenije državnim programima nego projektima civilnog društva. S druge strane, Evropska unija sve manje vjeruje "demokratskim" snagama u regionu, čiji reformski kredibilitet opada sve više kako godine prolaze, a EU reaguje pojačavanjem pritisaka i politkom uslovljavanja.

Po riječima Dr Judy Batt, da bi se izašlo iz vrzinog kola nepovjerenja, neophodno je prije svega riješiti pitanja državnog statusa, izgraditi opšti nacionalni konsenzus po pitanju reformi i uključiti sve društvene činioce. Sva pitanja koja mogu, makar i na duže staze, destabilizovati društvo, moraju biti riješena sada: prije svega pitanje Kosova i Crne Gore a zatim uspostaviti princip stvarne smjene vlasti.

(izvještaj Centra za građansko obrazovanje)